1963-cü ilin “Yağ skandalı” və Warren Buffett-in uğurlu investisiyası
Bir çoxumuz bilirik ki, Warren Buffett American Express-ə böyük məbləğdə investisiya qoyaraq, bu şirkəti öz investisiya imperiyasının əsas dayaqlarından birinə çevirmişdi. Lakin bu hadisənin necə və hansı şəraitdə baş verdiyi barədə çox az adamın məlumatı var. Wall Street tarixinin ən gəlirli sövdələşmələrindən birinin əsasında quru fundamental hesabat deyil, bir New York ət və sosiska satıcısının həyata keçirdiyi uğursuz fırıldaq dayanırdı. Gəlin hər şeyi addım addım izah edək. 🕵️♂️
🧠 Böyük kombinator və fizika qanunları
Skandalın mərkəzində Bronx-dan olan, əvvəllər qəssab işləyən Anthony “Tino” De Angelis dayanırdı. 1950-ci illərdə o, Allied Crude Vegetable Oil Refining Corp. şirkətini qurdu və bitki yağının Avropaya ixracı ilə məşğul olmağa başladı.
Biznesini genişləndirmək üçün De Angelis-ə nəhəng kreditlər lazım idi. Banklar müstəqil inspektorların verdiyi anbar qəbzlərini tələb etməklə, real məhsulu girov kimi qəbul edib kredit verməyə hazır idilər. Tino isə əsas fizika qanunlarına əsaslanan sadəliyi ilə dahiyanə bir fənd düşündü:
De Angelis New Jersey-də nəhəng rezervuarlar icarəyə götürdü. O, onları adi su ilə doldurur, üzərinə isə cəmi bir neçə fut qalınlığında nazik bir qat soya yağı tökürdü. Bank inspektorları çənin damına qalxdıqda, səthdən nümunə götürür, təmiz soya yağını görür, çəni möhürləyir və yüzlərlə ton qiymətli xammal üçün sertifikat verirdilər.
Get gedə işin miqyası sürətlə nəzarətdən çıxdı. Piramidanı davam etdirmək və əvvəlki borcları bağlamaq üçün Tino getdikcə daha çox saxta qəbz yazırdı:
- Banklara 900 000 ton soya yağını girov qoymuşdu, halbuki əslində onun bütün rezervuarlarında 60 000 tondan artıq yağ yox idi.
- Ən heyrətamiz fakt isə: De Angelis-in kredit götürdüyü “yağın” həcmi bütün Amerika Birləşmiş Ştatlarında mövcud olan rəsmi soya yağı ehtiyatından çox idi.
Bəs bunun bizim böyük investorla nə əlaqəsi var?
Beləliklə, bu anbar qəbzlərinin əsas zəmanətçisi American Express-in törəmə şirkəti olan AmEx Warehousing idi. Belə mötəbər bir korporasiyanın sertifikatı banklardakı bütün şübhələri aradan qaldırırdı. AmEx-in zəmanəti ilə kreditorlar De Angelis-ə $150 mln-dan çox kredit vermişdilər (bugünkü pulla təxminən $1,5 mlrd).
Bu vəziyyət çox uzun müddət davam edə bilərdi, lakin 1963-cü ilin noyabrında balon partladı. Birjada yağın qiymətləri aşağı düşməyə başladı, brokerlər Tino-dan əlavə girov qoymasını tələb etdilər (margin call), lakin pul olmadıqda inspektorlar girovlarını götürmək üçün kütləvi şəkildə anbarlara yollandılar. Rezervuarlar açıldıqda isə məlum oldu ki, banklar girov kimi yüz minlərlə ton dəniz və kran suyunu saxlayırlar.
Allied Crude dərhal müflis oldu, De Angelis isə 7 il müddətinə həbsxanaya göndərildi. 🚨
Saxta qəbzlərə görə məsuliyyət American Express-in üzərinə düşdü. Bazarı panika bürüdü: investorlar hesab etdilər ki, məhkəmə iddiaları üzrə potensial ödənişlər şirkəti müflisləşdirəcək. AmEx səhmləri bir neçə gün ərzində $65-dan $31-a qədər 53% çökdü. 📉
Və məhz bu anda səhnəyə o zaman kiçik Buffett Partnership Ltd. tərəfdaşlığını idarə edən 33 yaşlı Warren Buffett çıxır. Panikaya düşən kütlədən fərqli olaraq, Buffett özünə belə sadə bir sual verdi:
Hipotezini yoxlamaq üçün Buffett Omaha-dakı yerli bir steakhouse-a getdi və kassirin arxasında dayandı. "Müştərilər son xəbərlərə görə American Express kredit kartlarından imtina edirlərmi" sualına cavab axtarırdı?
Araşdırmasının nəticəsi birmənalı idi: müştərilər AmEx kartları ilə ödəniş etməyə davam edir, restoranlar və otellər isə onları heç bir narahatlıq olmadan qəbul edirdilər. Reputasiyaya dəyən zərər yalnız anbar bölməsinə toxunmuşdu, lakin əsas biznesin rəqabət üstünlüyü və brendi tamamilə zərərsiz qalmışdı.
Qarşısında nadir rast gəlinən bir anomaliyanın — müvəqqəti 50%-lik endirimlə satılan əla biznesin — olduğunu anlayan Buffett görünməmiş bir riskə getdi. O, American Express səhmlərinə $13 mln investisiya qoydu. Həmin vaxt bu məbləğ onun kapitalının 40%-ni təşkil edirdi. Bu, onun yeni başlayan karyerasında ən böyük və ən aqressiv investisiya idi. 🎯
Buffett-in hesablaması riyazi dəqiqliklə özünü doğrultdu:
- AmEx rəhbərliyi nəcib addım atdı: şirkət könüllü şəkildə kreditorlara kompensasiya ödədi, bütün borcları tam bağladı və reputasiyasını qorudu.
- Cəmi 3 il ərzində American Express səhmləri 300%-dən çox artaraq $120-dan yuxarı qalxdı. 📈
- Buffett təkcə bu bir sövdələşmədən $20 mln-dan çox xalis mənfəət əldə etdi (bugünkü pulla təxminən $190 mln).
“Yağ skandalı” Buffett üçün onun məşhur prinsipini formalaşdıran əsas praktiki dərs oldu:
