Maliyyə meteorologiyası
Bu il May ayının havası bizi heç də sevindirmir və hətta bir neçə dəfə güclü yağış şəhəri su altında qoydu. 🌧️ Bu havada Sizinlə fond bazarının gəlirliliyinə havanın təsirini araşdıran 3 maraqlı tədqiqatı bölüşmək istəyirik.
Biz öyrəşmişik ki, müasir bazar — rasional dünyanın hökm sürdüyü bir məkandır. Burda superkompüterlər və soyuqqanlı analitiklər qərarları sərt riyazi modellər əsasında qəbul edir. 📊🤖
Amma insan təbiəti və psixologiyanı unudmaq olmaz. Ticarət terminalları nə qədər inkişaf etmiş olsa da, onların düymələrini hələ də insanlar idarə edir. Və pəncərənin arxasında boz, tutqun səma əvəzinə qəfil günəş görünəndə ☀️ serotonin səviyyəsi yüksəlir və bu, hətta ən konservativ treyderləri belə risklərini yenidən qiymətləndirməyə məcbur edir.
Alimlər bunu “əhvalın yanlış atribusiyası effekti” (mood misattribution) adlandırırlar: insan hava sayəsində özünü əla hiss edir, və şüuraltı olaraq bu pozitiv emosiyanı səhmlərin qiymətləndirilməsinə də ötürür. 🧠📈
Gəlin bu tədqiqatlarla bir-bir tanış olaq:
1️⃣ Wall Street-in pionerləri: Edward Saunders-in buludluluq effekti (1993)
“İqlim hipotezini” böyük məlumatlar üzərində yoxlamağa qərar verən ilk iqtisadçılardan biri Edward Saunders olmuşdur. O, “Stock Prices and Wall Street Weather” adlı işində nəhəng məlumat bazasından istifadə edirdi.
1927–1989-cu illər ərzində DJIA və NYSE indekslərinin gündəlik göstəricilərini (60 ildən çox 📉) götürərək onları New York meteoroloji xidmətinin arxivləri ilə müqayisə etdi. Saunders Manhattan-da havanı buludluluq səviyyəsinə görə kateqoriyalara ayırdı. Nəticələr də bazar gəlirliliyində sistematik fərqlər göstərdi:
• Rəqəmsal göstəricilər: 1962–1989-cu illərdə ABŞ səhm bazarının orta gündəlik gəlirliliyi buludlu günlərdə 0,016% olmuşdu, açıq və günəşli günlərdə isə bu göstərici 2,5x dəfədən çox artaraq 0,042%-ə çatırdı. Beləliklə, buludluluq gündəlik gəlirliliyin 0,026%-dən çoxunu “yeyirdi”. ☁️📉
• Statistik əhəmiyyətlilik: Müəllif statistik test keçirdi və dəqiqlik üçün təqvim anomaliyalarını (“yanvar effekti” və ya “bazar ertəsi effekti” kimi) istisna etdi. p-value göstəricisi 0,01-dən aşağı idi, bu da qəbul olunmuş ekonometrik standartlar çərçivəsində təsadüfi uyğunluq ehtimalını tam istisna edir. Statistika ilə az tanış olanlar üçün əlavə edək — bu, hipotezin 99%-dən yüksək ehtimalla doğru olması deməkdir. 📚✅
2️⃣ Qlobal miqyas: David Hirshleifer və Tyler Shumway (2003)
David Hirshleifer və Tyler Shumway-in “Good Day Sunshine: Stock Returns and the Weather” adlı tədqiqatı Saunders-in nəticələrini daha da dərinləşdirdi. Onlar 1982–1997-ci illər üzrə 26 beynəlxalq fond birjasının məlumatlarını təhlil etdilər və məhz birjaların yerləşdiyi şəhərlərdəki səhər havasını qiymətləndirdilər. 🌍📊
• Araşdırılan 26 bazardan 18-də buludluluq ilə səhm gəlirliliyi arasında korrelyasiya təsdiqləndi. Ən güclü iqtisadi effekt və ən yüksək statistik əhəmiyyətlilik Avropa ölkələrinin birjalarında müşahidə edildi: İtaliya (Milan), Almaniya (Frankfurt), Böyük Britaniya (London) və Fransa (Paris). Bu məkanlarda səhər günəşi investorların davranışını ən güclü şəkildə dəyişirdi. Düşünürəm ki, çoxları onsuz da şübhələnirdi ki, bu ölkələrin sakinləri quru şəkildə pul qazanmaqdan daha çox yaxşı əhval-ruhiyyəyə önəm verirlər 😄☀️
• Bu araşdırmada p-value göstəricisi hətta 0,0001-dən də aşağı olmuşdu (yəni hipotezin doğruluq ehtimalı daha da yüksək idi), bu da həmin psixoloji anomaliyanın qlobal xarakter daşıdığını sübut edir. Maraqlıdır ki, yağıntılar (yağış və ya qar) gəlirliliyə heç bir təsir göstərmirdi — yəni bazarlar pis hava faktına yox, məhz hormonları tənzimləyən günəş ☀️işığına reaksiya verirdi. 🌦️➡️🧠
3️⃣ Payız depressiyası: SAD sindromu ayıların xidmətində (2003)
Mark Kamstra-nın rəhbərlik etdiyi tədqiqatçılar qrupu “Winter Blues: A SAD Stock Market Cycle” adlı işdə hava mövsümlərinə diqqət yetirdi. Tədqiqat mövsümi affektiv pozuntunun (SAD — Seasonal Affective Disorder) təsirinə həsr olunmuşdu. Bu, payız və qışda gün işığının azalması səbəbilə yaranan depressiv vəziyyətdir və insanları maliyyə risklərindən daha çox qaçmağa sövq edir. 😔📉
Alimlər ABŞ, Kanada, Yeni Zelandiya, Avstraliya və Cənubi Afrika bazarlarını araşdırdılar.
• Kamstra və həmkarları müəyyən etdilər ki, SAD faktorundan qaynaqlanan mövsümi gəlirlilik dalğalanmaları illik ifadədə 12%-ə qədər çata bilərdi. Bu, gün işığının azaldığı dövrlərlə (sentyabr-oktyabr aylarında investorların şüuraltı narahatlığı səbəbilə səhmlərdən nağd pula və istiqrazlara aktiv kapital axını) günün uzanmağa başladığı dövrlər (qış gündönümündən sonra optimizmin qayıtması) arasındakı təmiz gəlirlilik fərqidir. 📉➡️💵
• Şimal ölkələrdə (məsələn, Kanada və ya İsveçdə) bu effekt ən kəskin hiss olunsa da, bütün bazarlar üzrə hipotezin düzgünlüyün ehtimalı 99,9%-dən yüksək idi. Bu qədər yüksək göstərici sübut edir ki, riskə meylin mövsümi dəyişməsi statistik olaraq təkzib edilməzdir. ❄️📊
📌 Və məntiqli sual: biz bundan pul qazana bilərik mi?
Dəmir-beton statistik əhəmiyyətliliyə baxmayaraq, bir günlük çərçivədə “hava premiumu”nun iqtisadi ölçüsü faizlərin yüzdə biri səviyyəsindədir və əfsuslar olsun bundan praktik olaraq qazanc əldə etmək mümkün deyil. Broker komissiyaları, alış-satış fərqi və vergilər bütün əlavə gəlirliliyi tamamilə udacaq. 💸📉
