Hedc Fondlar Ensiklopediyası. Məqalə 1: Arbitrajın təməli və ya "havadan" necə pul qazanmaq olar?
Əvvəlki məqalələrimizdə biz tez-tez hedc fondların və məşhur investorların istifadə etdiyi müxtəlif strategiyalardan bəhs etmişik. Bəzi oxucularımız investorların əslində nə etdiyini daha yaxşı başa düşmək üçün, bu strategiyaların daha ətraflı, sadə dillə izah olunmasını xahiş etdilər. 💨💰
Onların istəklərinin nəzərə alaraq, biz peşəkar portfel idarəçilərinin istifadə etdiyi strategiyalara həsr olunmuş məqalələr silsiləsinə başlayırıq. Biz onların yanaşmalarını sadə dillə izah etməyə, mürəkkəb terminləri anlaşılan formaya çevirməyə və fondların qarşılaşdığı real riskləri qiymətləndirməyə çalışacağıq.
Hedc fondun anatomiyası: Alpha, Beta və gəlir fəlsəfəsi 📊
Hedc fondlarla “ənənəvi” investisiya fondları arasındakı əsas fərq onların məqsədindədir. Adi fond nisbi gəlirliliyə yönəlir: onun vəzifəsi özünə seçdiyi bir "bençmark" ilə eyni hərəkət edərək, onu üstələməyə çalışmaqdır (məsələn, S&P 500 indeksini).
Hedc fondlar isə fərqli hərəkət edir: onlar Mütləq (Absolyut - araq adıynan səhv salmayın) gəlirlilik əldə etmək üçün fəaliyyət göstərirlər. İnvestorlar onlardan həm iqtisadi yüksəliş dövründə, həm də iri böhranların ən qızğın vaxtında yüksək gəlir tələb edirlər. Və buna görə yuxarı komissiya ödəməyə razıdırlar.
Gəlin indi iki cür risk terminlərdən başlayaq:
• Beta — Bu bazar riskini göstərən göstəricidir. Yəni bütöv bazarın Betası 1-ə bərabərdir. Əgər siz indeks fondu almısınızsa, onda siz təmiz Beta əldə edirsiniz. Bunun üçün dahi idarəçi lazım deyil, sadəcə investisiya edib gözləmək kifayətdir. Ayrı-ayrı səhmlərin Beta göstəricisi isə onların bazara nisbətən necə hərəkət etdiyini göstərir. Məsələn, əgər səhmin Betası 1.5-dirsə, bunu çox sadələşdirərək desək, ümumi bazar 10% yüksəldikdə həmin səhm təxminən 10% × 1.5 = 15% artacaq. Əgər bazar 10% düşərsə, səhm də təxminən 15% enəcək. Əgər Beta 0.5-dirsə, bazar 10% dəyişdikdə səhm müvafiq olaraq 5% dəyişəcək (0.5 × 10%). Buna görə də Beta 1-dən böyükdürsə, səhm aqressiv hesab olunur. Çünkü hərəkət amplitudası bazardan çoxdur. Beta 1-dən aşağıdırsa, o, konservativ (müdafiəvi) səhm sayılır.
• Alpha — idarəçinin peşəkarlığı və ya unikal strategiyası hesabına yaratdığı, bazarın hansı istiqamətdə hərəkət etməsindən tamamilə asılı olmayan əlavə gəlirdir. Yəni əgər ümumi bazar 15% artıb, amma sizin meneceriniz sizə 20% gəlir qazandırıbsa, deməli o, 5% Alpha yaradıb.
İndi isə başlanğıca qayıdaq. Niyə bu fondlar hedc fondlar adlanır? Adından elə görünür ki, guya onlar heç bir risk daşımırlar. Əslində isə onlar yalnız bir əsas riski — bazarın hərəkəti riskini (başqa söz ilə Beta-nı) aradan qaldırırlar, yəni bazara neytral portfellər yaradırlar. Bununla belə fondlar ciddi makroiqtisadi, kredit, hüquqi və digər riskləri öz üzərilərinə götürürlər.
Bazardan daha yüksək gəlirlilik əldə etmək üçün Hedc fondlar güclü alətlərdən istifadə edirlər: kredit (leverage), derivativlər və short selling . Bu alətlərdən istifadə etməyin ən qədim və sınaqdan çıxmış üsulu isə klassik arbitrajdır.
2-ci hissə. Arbitraj nədir və Vahid Qiymət Qanunu ⚖️
Sadə təriflə desək, arbitraj — eyni aktivin bir bazarda alınaraq digər bazarda daha yüksək qiymətə eyni vaxtda satılmasıdır. Bu, bazar riski olmadan qiymət uyğunsuzluğundan mənfəət əldə etmək üsuludur.
Arbitrajın əsasında Vahid Qiymət Qanunu (Law of One Price) dayanır. Bu qanuna görə ideal bazarda eyni aktivlər eyni anda eyni qiymətə satılmalıdır. Əgər bir səhm London və New York birjalarında ticarət olunursa, nəzəri baxımdan (valyuta məzənnələri nəzərə alınmaqla) onun qiyməti son sentə qədər eyni olmalıdır.
Lakin ideal bazarlar mövcud deyil. Qiymətlər arasında fərq yarandıqda arbitraj imkanı meydana çıxır. Fond aktivi dərhal ucuz olduğu bazarda alır, baha olduğu bazarda isə satır. Bu fərqdən qazanc əldə etməklə fond bazarı yenidən tarazlığa qaytarır.
Arbitraj növləri:
- Məkan arbitrajı (Spatial Arbitrage): Eyni aktiv üzrə müxtəlif birjalarda aparılan əməliyyatlar.
- Zaman arbitrajı (Temporal Arbitrage): Eyni alətin müxtəlif icra müddətlərinə malik qiymətləri arasındakı fərqdən istifadə (məsələn, spot və futures).
- Statistik arbitraj (Statistical Arbitrage): Adətən birlikdə hərəkət edən səhmlərin qiymətlərində yaranan müvəqqəti fərqlərin riyazi üsullarla aşkarlanması.
3-cü hissə. Qəpiklərdən milyonlar necə qazanılır: Leverage və xərclər 🚀
Bu gün klassik məkan arbitrajı demək olar ki, tamamilə ultra sürətli robotlar (HFT – High Frequency Trading) tərəfindən ələ keçirilib. Qiymət fərqləri mikroskopik həddə (sentin hissələrinə) qədər azalıb. Buna görə də kifayət qədər yüksək gəlir əldə etmək üçün fondlar kreditdən (leverage) istifadə edirlər.
Prime broker-lər fondlara sövdələşmənin həcminin yalnız kiçik bir hissəsini (məsələn, 2–5%) girov (margin) kimi təqdim etməyə imkan verirlər. Bu isə o deməkdir ki, cəmi 5 milyon dollar öz vəsaitindən istifadə etməklə fond 100 milyon dollarlıq əməliyyat həyata keçirə və nəticə etibarilə gəlirliliyini dəfələrlə artıra bilər. Buna “Marja Ticərəti” deyilir və Azərbaycan bazarında kifayət qədər aktiv istifadə olunur.
4-cü hissə. "Risksiz" arbitrajın riskləri ⚠️
Nəzəriyyədə arbitraj risksiz hesab olunur. Lakin praktikada idarəçilər çox vaxt uçurumun kənarında hərəkət edirlər. Gəlin onların qarşılaşdığı risklər haqqında danışaq:
1. "Bir ayaq" riski
Başa düşdüyünüz qədər Arbitraj əməliyyatı “alış” və “satış” hissələrindən ibarətdir. Təsəvvür edin ki, əməliyyat zamanı yalnız bir tərəf icra olundu: səhmlər ucuz bazarda alındı, lakin eyni anda onları baha olan bazarda satmaq mümkün olmadı. Belə olduqda fond aktiv üzrə böyük açıq mövqedə qalır və qiymət əks istiqamətdə hərəkət etsə, ciddi zərər çəkə bilər.
2. Likvidlik riski
Fond böyük həcmdə əməliyyata daxil olduqda, özü də qiymətlərə təsir göstərir və fərq mənfəət götürülməzdən əvvəl daralmağa başlayır.
3. Uyğunsuzluq (dekorrelyasiya) riski
Bəzən panika dövrlərində qiymət fərqi daralmır, əksinə daha da genişlənir. Yəni oxşar aktivlər müxtəlif bazarlarda hansısa səbəbdən fərqli istiqamətdə hərəkət etməyə başlayırlar.
Bir istehsalat təsərrüfatımızda əsas xammalımız soya paxlası idi. Onu Azərbaycandakı treydinq şirkətlərindən alırdıq və onlar gündəlik satış qiymətləri dünya bazarındakı qiymətlərə uyğun dəyişirdilər. Biz isə soya paxlasının qiymətini əvvəlcədən sabitləşdirmək istəyirdik. Buna görə broker vasitəsilə həmin məhsul üzrə “futures” kontraktları aldıq.
Mexanizm çox sadə idi. Məsələn, əgər soya paxlasının qiyməti bahalaşsaydı, təchizatçı da bizim üçün qiyməti artıracaqdı və biz daha çox ödəməli olacaqdıq. Lakin eyni zamanda futures kontraktlarımızın da qiyməti yüksələcəkdi. Beləliklə, spot bazarında (fiziki təchizatçıdan alış zamanı) yaranan itkini futures üzrə qazanc hesabına kompensasiya edəcəkdik. Bir müddət hər şey çox yaxşı gedirdi.
Müəyyən dövrdə futures qiymətləri enməyə başladı. Biz düşünürdük ki, yerli bazarda da qiymətlər aşağı düşəcək. Ancaq məhz həmin vaxt ölkədə təchizatçıların anbarlarında məhsul demək olar ki, qalmamışdı və eyni zamanda tələbat kəskin artmışdı. Nəticədə qiymətlər nəinki enmədi, əksinə daha da yüksəldi.
Beləliklə, biz xammalı daha baha qiymətə almağa məcbur olduq (almamaq mümkün deyildi – çünki istehsalatı dayandırmaq olmaz) və üstəlik futures qiymətlərinin enməsi səbəbindən əlavə zərər də çəkdik.
Nəticə 📌
Klassik arbitraj hedc fondların bazardan asılı olmayan gəlirliliyi necə yaratdığını çox yaxşı nümayiş etdirir. Onlar bunu qiymətlərdəki mikroskopik uyğunsuzluqlardan istifadə etməklə bacarırlar.
Lakin təmiz məkan arbitrajı artıq alqoritmlərin nəzarətinə keçdiyi üçün peşəkar idarəçilər daha mürəkkəb strategiyalara yönəliblər. Növbəti məqalədə Convertible Arbitrage strategiyasını təhlil edəcəyik — burada fondlar borc alətlərini və səhmləri ustalıqla birləşdirərək yüksək volatillikdən gəlir əldə edir və eyni zamanda bazarın kəskin enişlərindən özlərini tam qoruyurlar.
