"What works on Wall Street", James O'Shaughnessy. 1-ci hissə.
James O'Shaughnessy — investisiyanı “fala baxmaq”dan çıxarıb dəqiq mühəndislik elminə çevirən insandır. O, peşəkar idarəçi və analitik olaraq, 1950-ci illərdən bəri minlərlə Amerika şirkətinin maliyyə tarixinin saxlanıldığı nəhəng məlumat bazası olan Compustat-a çıxış əldə etmişdi.
Bu gün biz sizi onun “What Works on Wall Street” kitabı ilə tanış etmək istəyirik. “Niyə?”🤔 Çünki bir çox kitabdan fərqli olaraq, burada əsas diqqət fəlsəfə, yanaşma və ideyalara yox, praktikada istifadə oluna biləcək konkret materiallara yönəlib. Müəllif çox böyük analitik iş görüb. Təbii ki biz detalları çox dərindən araşdırmayacağıq ki, oxucu kitabın onu maraqlandıran hissəsini özü oxuya bilsin.
Başlayaq 👇
Fəsil 1. Niyə ənənəvi idarəçilik (money management) işləmir
Əksər insanlar professional investoru bahalı kostyum geyinən, xəbərləri izləyən, şirkət direktorları ilə ünsiyyət quran və öz intuisiyasına əsaslanaraq hansı səhmləri almağa qərar verən biri kimi təsəvvür edir. Bu yanaşma aktiv idarəetmə (active management) adlanır. Lakin O'Shaughnessy onilliklər boyu məlumatları analiz edərək şok nəticəyə gəlir: bu yanaşma işləmir ❌
Əsas problem ondadır ki, insanlar emosional varlıqlardır. Hətta ən təcrübəli fond menecerlər belə bazar düşəndə panikaya düşür, bazar qalxanda isə həddindən artıq həvəslənirlər. Morningstar məlumatlarına görə, 10 illik dövrdə aktiv idarə olunan fondların 74%-dən 80%-ə qədəri S&P 500 indeksindən geri qalır. Çünki İndeks qalibi “tapmağa” çalışmır, sadəcə bazarı izləyir. Məhz buna görə də çox vaxt canlı ekspertlərdən daha effektiv olur.
Fəsil 2. Etibarsız ekspertlər: Niyə rəqəmlər insanlardan ağıllıdır
Bir çox investor analitiklərin proqnozlarına güvənir, lakin O'Shaughnessy göstərir ki, insan mühakiməsi investisiyada ən zəif halqadır. Riyazi modellər (alqoritmlər) uzunmüddətli perspektivdə həmişə ekspertləri üstələyir.
İnsan beyni statistika ilə işləmək üçün uyğun deyil. Biz psixoloji tələlərə meylliyik:
• Recency (“ən yeni məlumat”) effect— əgər səhm son üç ayda artıbsa, biz düşünürük ki, o həmişə artacaq,
• Fundamental göstəricilərin göz ardı edilməsi — yeni texnologiya haqqında gözəl hekayəyə inanırıq, amma şirkətin mənfəət gətirib-gətirmədiyini yoxlamırıq.
Müəllif “subyektiv” yanaşmanı (insan fikri) və “aktuar” və ya "quantitative" yanaşmanı müqayisə edir. Riyazi model pis əhvalda oyanmır, Twitter-dəki xəbərlərdən qorxmur və zərərdən sonra “qisas almağa” çalışmır. Model sadəcə qaydaya əməl edir. O'Shaughnessy bildirir ki, hətta sadə model belə, ona fanatik şəkildə riayət olunarsa, hər altı aydan bir fikrini dəyişən parlaq analitikdən daha çox qazandıracaq. Bazar təsadüfi deyil, o intizamı mükafatlandırır və gələcəyi intuisiya ilə proqnozlaşdırmağa çalışanları cəzalandırır.
Fəsil 3. Oyunun qaydaları: Tədqiqat necə aparılıb
Nəticələrin dəqiq olması üçün O'Shaughnessy 1951–2003-cü illəri əhatə edən testləri üçün sərt qaydalar müəyyən etmişdir. Oxucu onun istifadə etdiyi iki əsas mexanizmi başa düşməlidir: ranking (deciles) və rebalanslaşdırma.
1. Decile ranking (10%-lik qruplar)
Təsəvvür edin ki, bizdə 1000 şirkət var. Müəllif onları müəyyən bir göstəriciyə görə sıralayır, məsələn, qiymət/mənfəət əmsalı (P/E). Sonra onları 10 bərabər qrupa bölür.
• 1-ci decile — ən ucuz 10%
• 10-cu decile — ən bahalı 10%
2. İllik rebalanlaşdırma (annual rebalancing )🔄
Müəllif səhmləri alıb 50 il saxlamır. O, portfeli ildə bir dəfə “təmizləyirdi”.
• Məsələn, 1 yanvarda o, öz formulu üzrə 50 ən yaxşı səhmi seçir. Düz bir il sonra o, bazara yenidən baxır. Əgər hansısa səhm artıq “ucuz” deyilsə, onu satır və yeni ucuz olanı alır. Bu, portfeldə yalnız qaydalara uyğun səhmlərin qalmasını təmin edir.
Səhm “kainatları” 🌍- əsas iki kateqoriyaya bölür
• All Stocks — kapitalizasiyası $150 milyon+ olan şirkətlər
• Market Leaders — böyük, etibarlı şirkətlər
Və bütün nəticələri "passiv" indeks ilə müqayisə etdi:
S&P 500 təhlil olunan dövrdə təxminən 12.38% gəlir gətirdi. Və risk ölçüsü olaraq istifadə olunan standard kənarlaşma 16.8% oldu.
Fəsil 4. Ölçü vacibdir: Şirkətlərin kapitalizasiyası
Kapitalizasiya — şirkətin ümumi dəyəridir. Müəllif şirkətləri ölçüyə görə bölərək micro-cap şirkətlərin (25 milyon dollara qədər) daha yüksək gəlir verdiyini (təxminən illik 19.3%) aşkar etdi.
Amma bu səhmləri real həyatda almaq çətindir. Böyük məbləğlə alsanız, qiyməti özünüz qaldıracaqsınız. Satanda isə qiymət düşəcək. Üstəlik alış-satış fərqi (spread) də gəlirin böyük hissəsini “yeyəcək”.
Adi investor üçün müəllif $150 milyon+ şirkətlərə baxmağı tövsiyə edir. Bu qrupda gəlir daha stabildir.
Fəsil 5. P/E: Populyar, amma təhlükəli
P/E (Price to Earnings) — birjada ən məşhur göstəricidir. Əgər P/E 10-dursa, bu o deməkdir ki, cari mənfəətlə şirkət özünü 10 ilə “ödəyəcək”.
O'Shaughnessy “All Stocks kainatında ən aşağı P/E-yə malik 50 səhmi almaq” strategiyanı test etdi. Nəticə:
• Aşağı P/E illik 16.31% gəlir gətirdi.
• S&P 500: eyni dövrdə təxminən 12.38% gətirdi.
Yüksək P/E isə çox təhlükəlidir. Əgər siz çox yüksək P/E-yə (məsələn, 50 və ya 100) malik “dəbdə olan” səhmləri alırsınızsa, sizin orta gəliriniz 8.4%-ə düşür — bu isə sadəcə indeks almaqdan xeyli pis nəticədir.
O'Shaughnessy sübut edir ki çox baha olan “parlaq ulduz”u almaqdansa, ucuz olan “darıxdırıcı” şirkəti almaq daha yaxşıdır.
Fəsil 6. P/B: “Dəmir və divarlar” üçün qiymət
P/B (Price-to-Book Value) — şirkətin bazar qiymətinin onun balans dəyərinə nisbətidir. Sadə dillə desək: təsəvvür edin ki, şirkət bu gün bağlanır, bütün avadanlıqlarını, binalarını və anbarlardakı ehtiyatlarını satır, borclarını ödəyir və qalan məbləği səhmdarlar arasında bölür. Qalan hissə — “balans dəyəri”dir.
O'Shaughnessy birjada real aktivlərinin dəyərinə yaxın (və ya ondan aşağı) qiymətləndirilən şirkətləri yoxladı. Müəllif kapitalizasiyası $150 mln-dan çox olan şirkətləri götürdü və onları P/B göstəricisinə görə 10 qrupa (deciles) böldü.
• Ən yaxşı qrup (P/B üzrə ən ucuz 10%): illik 14.42% gəlir.
• Ən pis qrup (ən bahalı 10%): cəmi 8.08%.
Göstəricilərin analizi:
14.42% gəlir S&P 500 (12.38%) ilə müqayisədə yaxşı görünür, lakin bu strategiyanın “qaranlıq tərəfi” var — risk.
• Standart kənarlaşma (volatillik): 22.3% (indeksdə — 16.8%). Bu o deməkdir ki, bu səhmlərin qiyməti bazardan xeyli daha çox “sallanır”.
• Maksimum düşüş: ən pis dövrlərdə portfel öz dəyərinin 42.6%-ni itirirdi.
Nəticə:
Biznesin “əti və sümüklərini” almaq sərfəlidir, amma bu strategiya səbir tələb edir.
Fəsil 7. P/CF: Nağd pul vs mühasibat nağılları
Əgər P/E-də istifadə olunan xalis mənfəət təcrübəli mühasib tərəfindən “düzəldilə” bilirsə, Cash Flow — şirkətə daxil olan real puldur. O'Shaughnessy P/CF (Price to Cash Flow) göstəricisini daha dürüst hesab edir. Müəllif qiymətinə nisbətən böyük həcmdə nağd pul qazanan şirkətləri axtardı və bazarı yenidən decile-lərə böldü.
• 1-ci decile (ən ucuz P/CF): 17.14% illik gəlir.
• 10-cu decile (ən bahalı): cəmi 6.64%.
Rəqəmlər və risklər:
• Bazar üzərində üstünlük: strategiya 10 illik dövrlərin 84%-də S&P 500-i üstələyib. Bu kitabdakı ən stabil göstəricilərdən biridir.
• Maksimum düşüş: -39%.
Nəticə:
Nağd pul — biznesin qanıdır 💉 Şirkətlər aşağı P/CF ilə əsl “pul çap edən maşınlar”dır və bazar onları hansısa səbəbdən undervalue edir. Əgər siz portfel üçün möhkəm təməl qurmaq istəyirsinizsə, bu göstərici sizin əsas müttəfiqiniz olmalıdır. Bu, sizi kağız üzərində mənfəət göstərən, amma real pulu olmayan şirkətlərdən qoruyur.
Fəsil 8. P/S: Bütün göstəricilərin kralı 👑
Bu kitabın ən vacib fəsilidir. O'Shaughnessy bildirir ki, P/S (Price-to-Sales) — səhmlərin qiymətləndirilməsində “qızıl standartdır”. Revenue — saxtalaşdırılması demək olar ki, mümkün olmayan göstəricidir (bunu mübahisələndirmək olar).
Tədqiqat metodologiyası:
Müəllif “All Stocks” qrupundan ən aşağı P/S-yə malik 50 səhmi aldı.
• 1-ci decile nəticəsi: fantastik 18.04% illik gəlir.
• Standart kənarlaşma: 22.6%.
Əksinə yüksək P/S — pul itirməyin ən etibarlı göstəricisidir. İllik satışlarından 10 dəfə baha olan şirkətlər demək olar ki, həmişə “overheated” olur. "P/S < 1" olan şirkətləri almaq — varlanmağa aparan birbaşa yoldur.
Fəsil 9. Dividend gəlirliyi: İnvestorun sakit limanı 🛡️
Dividendlər — şirkətin sizə nağd şəkildə ödədiyi mənfəət payıdır. Bəziləri bunu “pensiya strategiyası” hesab edir, amma O'Shaughnessy bunun aşağı risklə qazanc əldə etməyin ən yaxşı yollarından biri olduğunu sübut edir.
Tədqiqat metodologiyası:
Bu fəsildə müəllif “Market Leaders” (böyük şirkətlər) üzərində fokuslanır və ən yüksək dividendlərə malik 10% şirkətləri seçir.
• Nəticə: 13.67% illik gəlir.
• S&P 500: 12.38%.
Ancaq vacib olan faktor, bu gəlir daha aşağı risk ilə qazanılır.
• Standart kənarlaşma: 16.4% — bu kitabda ilk dəfədir ki, strategiya həm daha gəlirli, həm də bazardan daha az risklidir.
• Maksimum düşüş: -28% (1973–74 dövründə bazar -42% düşmüşdü).
Fəsil 10. Value faktorların kombinasiyası: Kim qalib gəldi?
Bu fəsildə müəllif kitabın birinci yarısına yekun vurur və bütün göstəriciləri müqayisə edir.
Yekun cədvəl (CAGR):
- Aşağı P/S: 18.04%
- Aşağı P/CF: 17.14%
- Aşağı P/E: 16.31%
- Aşağı P/B: 14.42%
- Yüksək dividend: 13.67%
Əsas nəticə:
Bütün value strategiyalar uzunmüddətli perspektivdə bazarı üstələyir.
Lakin müəllif vacib bir məqamı qeyd edir: value strategiyalar tez-tez 3–5 illik dövrlərdə growth səhmlərinə uduzur. Məhz bu dövrlərdə investorların çoxu strategiyanı tərk edir 😬
Növbəti hissələrdə kitabı izah etməyə davam edəcəyik
