Bu il May ayının havası bizi heç də sevindirmir və hətta bir neçə dəfə güclü yağış şəhəri su altında qoydu. 🌧️ Bu havada Sizinlə fond bazarının gəlirliliyinə havanın təsirini araşdıran 3 maraqlı tədqiqatı bölüşmək istəyirik.

Biz öyrəşmişik ki, müasir bazar — rasional dünyanın hökm sürdüyü bir məkandır. Burda superkompüterlər və soyuqqanlı analitiklər qərarları sərt riyazi modellər əsasında qəbul edir. 📊🤖

Amma insan təbiəti və psixologiyanı unudmaq olmaz. Ticarət terminalları nə qədər inkişaf etmiş olsa da, onların düymələrini hələ də insanlar idarə edir. Və pəncərənin arxasında boz, tutqun səma əvəzinə qəfil günəş görünəndə ☀️ serotonin səviyyəsi yüksəlir və bu, hətta ən konservativ treyderləri belə risklərini yenidən qiymətləndirməyə məcbur edir.

Alimlər bunu “əhvalın yanlış atribusiyası effekti” (mood misattribution) adlandırırlar: insan hava sayəsində özünü əla hiss edir, və şüuraltı olaraq bu pozitiv emosiyanı səhmlərin qiymətləndirilməsinə də ötürür. 🧠📈

Gəlin bu tədqiqatlarla bir-bir tanış olaq:

1️⃣ Wall Street-in pionerləri: Edward Saunders-in buludluluq effekti (1993)

“İqlim hipotezini” böyük məlumatlar üzərində yoxlamağa qərar verən ilk iqtisadçılardan biri Edward Saunders olmuşdur. O, “Stock Prices and Wall Street Weather” adlı işində nəhəng məlumat bazasından istifadə edirdi.

1927–1989-cu illər ərzində DJIA və NYSE indekslərinin gündəlik göstəricilərini (60 ildən çox 📉) götürərək onları New York meteoroloji xidmətinin arxivləri ilə müqayisə etdi. Saunders Manhattan-da havanı buludluluq səviyyəsinə görə kateqoriyalara ayırdı. Nəticələr də bazar gəlirliliyində sistematik fərqlər göstərdi:

• Rəqəmsal göstəricilər: 1962–1989-cu illərdə ABŞ səhm bazarının orta gündəlik gəlirliliyi buludlu günlərdə 0,016% olmuşdu, açıq və günəşli günlərdə isə bu göstərici 2,5x dəfədən çox artaraq 0,042%-ə çatırdı. Beləliklə, buludluluq gündəlik gəlirliliyin 0,026%-dən çoxunu “yeyirdi”. ☁️📉

• Statistik əhəmiyyətlilik: Müəllif statistik test keçirdi və dəqiqlik üçün təqvim anomaliyalarını (“yanvar effekti” və ya “bazar ertəsi effekti” kimi) istisna etdi. p-value göstəricisi 0,01-dən aşağı idi, bu da qəbul olunmuş ekonometrik standartlar çərçivəsində təsadüfi uyğunluq ehtimalını tam istisna edir. Statistika ilə az tanış olanlar üçün əlavə edək — bu, hipotezin 99%-dən yüksək ehtimalla doğru olması deməkdir. 📚✅

2️⃣ Qlobal miqyas: David Hirshleifer və Tyler Shumway (2003)

David Hirshleifer və Tyler Shumway-in “Good Day Sunshine: Stock Returns and the Weather” adlı tədqiqatı Saunders-in nəticələrini daha da dərinləşdirdi. Onlar 1982–1997-ci illər üzrə 26 beynəlxalq fond birjasının məlumatlarını təhlil etdilər və məhz birjaların yerləşdiyi şəhərlərdəki səhər havasını qiymətləndirdilər. 🌍📊

• Araşdırılan 26 bazardan 18-də buludluluq ilə səhm gəlirliliyi arasında korrelyasiya təsdiqləndi. Ən güclü iqtisadi effekt və ən yüksək statistik əhəmiyyətlilik Avropa ölkələrinin birjalarında müşahidə edildi: İtaliya (Milan), Almaniya (Frankfurt), Böyük Britaniya (London) və Fransa (Paris). Bu məkanlarda səhər günəşi investorların davranışını ən güclü şəkildə dəyişirdi. Düşünürəm ki, çoxları onsuz da şübhələnirdi ki, bu ölkələrin sakinləri quru şəkildə pul qazanmaqdan daha çox yaxşı əhval-ruhiyyəyə önəm verirlər 😄☀️

• Bu araşdırmada p-value göstəricisi hətta 0,0001-dən də aşağı olmuşdu (yəni hipotezin doğruluq ehtimalı daha da yüksək idi), bu da həmin psixoloji anomaliyanın qlobal xarakter daşıdığını sübut edir. Maraqlıdır ki, yağıntılar (yağış və ya qar) gəlirliliyə heç bir təsir göstərmirdi — yəni bazarlar pis hava faktına yox, məhz hormonları tənzimləyən günəş ☀️işığına reaksiya verirdi. 🌦️➡️🧠

3️⃣ Payız depressiyası: SAD sindromu ayıların xidmətində (2003)

Mark Kamstra-nın rəhbərlik etdiyi tədqiqatçılar qrupu “Winter Blues: A SAD Stock Market Cycle” adlı işdə hava mövsümlərinə diqqət yetirdi. Tədqiqat mövsümi affektiv pozuntunun (SAD — Seasonal Affective Disorder) təsirinə həsr olunmuşdu. Bu, payız və qışda gün işığının azalması səbəbilə yaranan depressiv vəziyyətdir və insanları maliyyə risklərindən daha çox qaçmağa sövq edir. 😔📉

Alimlər ABŞ, Kanada, Yeni Zelandiya, Avstraliya və Cənubi Afrika bazarlarını araşdırdılar.

• Kamstra və həmkarları müəyyən etdilər ki, SAD faktorundan qaynaqlanan mövsümi gəlirlilik dalğalanmaları illik ifadədə 12%-ə qədər çata bilərdi. Bu, gün işığının azaldığı dövrlərlə (sentyabr-oktyabr aylarında investorların şüuraltı narahatlığı səbəbilə səhmlərdən nağd pula və istiqrazlara aktiv kapital axını) günün uzanmağa başladığı dövrlər (qış gündönümündən sonra optimizmin qayıtması) arasındakı təmiz gəlirlilik fərqidir. 📉➡️💵

• Şimal ölkələrdə (məsələn, Kanada və ya İsveçdə) bu effekt ən kəskin hiss olunsa da, bütün bazarlar üzrə hipotezin düzgünlüyün ehtimalı 99,9%-dən yüksək idi. Bu qədər yüksək göstərici sübut edir ki, riskə meylin mövsümi dəyişməsi statistik olaraq təkzib edilməzdir. ❄️📊

📌 Və məntiqli sual: biz bundan pul qazana bilərik mi?

Dəmir-beton statistik əhəmiyyətliliyə baxmayaraq, bir günlük çərçivədə “hava premiumu”nun iqtisadi ölçüsü faizlərin yüzdə biri səviyyəsindədir və əfsuslar olsun bundan praktik olaraq qazanc əldə etmək mümkün deyil. Broker komissiyaları, alış-satış fərqi və vergilər bütün əlavə gəlirliliyi tamamilə udacaq. 💸📉

Dostlar, bir çoxumuz bilirik ki, Porsche şirkəti avtomobil konserni Volkswagen-ə məxsusdur. Amma çox az adam bilir ki, bu, derivativlər, şort-skviz və investorlar üçün milyardlarla zərərlə nəticələnən bir əməliyyat sayəsində baş verib. Başlayaq. 🚗💥

📉 2008-ci ilin oktyabrı Böyük Maliyyə Böhranının ən qızğın dövrü idi. Dünya bazarları çökürdü, banklar bir-birinin ardınca müflis olurdu, investorlar isə panika içində əllərinə keçəni satırdılar.

Lakin bu apokalipsis fonunda Frankfurt birjasında anomal bir möcüzə baş verdi: avtomobil nəhəngi Volkswagen (VW) səhmləri qəfil göylərə yüksəldi və şirkəti bir neçə gün ərzində dünyanın ən bahalı şirkətinə çevirdi. 🚀

David Qoliafa qarşı ⚔️

2005–2007-ci illərdə hedc-fondlar kütləvi şəkildə Volkswagen səhmlərinin ucuzlaşmasına oynayırdılar. Məntiq sadə idi: şirkət ağır hərəkət edən, borcla yüklənmiş və qeyri-effektiv görünürdü.

Peşəkar oyunçular qısa mövqelər (şortlar) açırdılar: brokerlərdən VW səhmlərini borc götürərək, bazarda satırlar. Qiymət düşəndə onları daha ucuz geri alıb borcu qaytarmağı və aradaki fərqi özlərinə qazanc kimi götürməyi planlaşdırırdılar. 📊

Amma onlar Porsche rəhbərliyinin ambisiyalarını nəzərə almamışdılar — baş direktor Wendelin Wiedeking və maliyyə dahisi Holger Härter. Onlar çılğın bir plan qurmuşdular: daha kiçik Porsche şirkəti gizli şəkildə nəhəng Volkswagen-i ələ keçirməyə qərar verdi. 😈Bəli, səhv oxumadınız. Məhz Porsche VW-ni almağı planlayırdı.  

Porsche-un gizli silahı: səhmlər əvəzinə opsionlar 🎭

Əgər Porsche birjada VW səhmlərini alsaydı, o zaman 3%, 5%, 10% və s. hədləri keçərkən paylarını ictimai şəkildə açıqlamalı olacaqdı. Bu isə dərhal qiyməti şişirdəcəkdi.

Sistemi aldatmaq üçün Härter dost banklar vasitəsilə optionlar ilə mürəkkəb sxemdən istifadə etdi. Porsche səhmlərin özünü almırdı — əvəzində səhmlərin qiymət fərqini əldə etmək hüququ verən müqavilələr alırdı. O dövrün Almaniya qanunlarına görə, belə derivativlər (törəmə maliyyə alətləri) ictimai açıqlama tələb etmirdi. 🕵️‍♂️

Hedc-fondlar sərbəst dövriyyədə guya hələ çox səhmin qaldığını görür və sakitcə Volkswagen-i şortlamağa davam edirdilər.

Woll-street-in bazar günü kabusu 😱

Pusqu 26 oktyabr 2008-ci il, bazar günü qapandı. Porsche qısa bir press-reliz yayımladı və bu, bütün maliyyə dünyasını şoka saldı.

Şirkət elan etdi ki, artıq Volkswagen səhmlərinin 42,6%-nə birbaşa sahibdir və əlavə olaraq 31,5%-lik opsionlar toplayıb.📌 Porsche-un yekun nəzarəti: 74,1%

İndi isə şort-sellerlərin həyatını cəhənnəmə çevirən sadə riyaziyyatı işə salaq:

• 74,1% səhmlərə Porsche nəzarət edir (və satmaq fikrində deyil).
• 20,1% səhmlər Aşağı Saksoniya torpağının hökumətinə məxsusdur (qanunla bloklanıb və satılmır).
• 94,2% səhmlər faktiki olaraq kilidlənib. 🔒
• Azad bazarda cəmi 5,8% səhm qalıb.

Eyni zamanda bazarda hedc-fondlar tərəfindən səhmlərin təxminən 12%-i şort satılmışdı.

Burada da “Kərəmi ağlamaq tutur”: fondlar brokerlərə, sərbəst dövriyyədə fiziki olaraq mövcud olan səhmlərdən iki dəfə çoxunu qaytarmalı idilər. 💣

📅 27 oktyabr, bazar ertəsi, birja açıldı və tarixi panika başladı.

Hedc-fondlar anladılar ki, ölümcül tələyə düşüblər. Şortlarını bağlamaq və zərərləri dayandırmaq üçün təcili VW səhmləri almalı idilər. Amma satacaq adam yox idi.

Klassik short-squeeze baş verdi: sıfır təklif qarşısında ümidsiz tələb. 🔥

• Cümə günü VW səhmləri təxminən €210 idi.
• Bazar ertəsi qiymət €520-yə sıçradı.
• Çərşənbə axşamı, 28 oktyabrda, panikanın zirvəsində kotirovkalar bir səhm üçün €1005-i keçdi. 📈

Həmin anda Volkswagen-in bazar kapitallaşması $370 milyardı keçdi. Alman avtomobil istehsalçısı bir neçə saatlıq Yer üzünün ən bahalı korporasiyasına çevrildi. 👑

Dünyanın ən böyük hedc-fondları saatda milyardlarla dollar itirirdi.

Maliyyə sistemini sözün əsl mənasında məhv etdiyini anlayan Porsche mərhəmət göstərərək bazara 5% səhm buraxmağa razılaşdı və beləliklə şortçuları tam müflis olmaqdan xilas etdi. Qiymətlər aşağı düşməyə başladı, amma iş artıq görülmüşdü: bu beş gün ərzində hedc-fondların ümumi itkisi təxminən $30 milyard qiymətləndirilir. 💀

Amma bu hekayə burda bitmir.

Bu sxemi həyata keçirmək üçün Porsche banklardan nəhəng kreditlər götürmüşdü. 2009-cu ildə qlobal böhran avtomobil sənayesini tam gücü ilə vuranda kredit bazarları dondu. Porsche nəhəng borcunu yenidən maliyyələşdirə bilmədi və özü də iflasın astanasına gəlib çıxdı. 🏦

Nəticədə güzgü effekti yaradan bir tvist baş verdi: Volkswagen Porsche-u satın aldı, və onu öz brendlərindən birinə çevirdi.

Wendelin Wiedeking və Holger Härter işdən çıxarıldılar və sonradan bazar manipulyasiyası ittihamı ilə məhkəmə qarşısına çıxdılar (baxmayaraq ki, nəticədə bəraət aldılar). ⚖️

Serial burda bitmir. Və indi daha bir maraqlı detal 🤯

Porsche AG avtomobil istehsalçısı Volkswagen AG-yə məxsusdur. Bəs Volkswagen AG kimə məxsusdur?

İnanmazsız, o da Porsche Automobil Holding SE-yə məxsusdur (!) 🔄🚗

Maliyyə dünyasının tarixi çoxlu dağıdıcı çöküşlər görüb, hətta biz bir neçəsi haqqında burda yazmışdıq. Amma bu gün danışacağımız hadisə xüsusi yer tutur. 2021-ci ilin mart ayında bəşəriyyət tarixində özəl kapitalın bəlkə ən sürətli və ən böyük çöküşü baş verdi. Milyarder Bill Hwang cəmi 48 saat ərzində 20 milyard dollar itirməyi bacardı, bununla yanaşı digər şirkətlərin bazar kapitallaşmasından $100 milyard silərək, 165 illik tarixə malik İsveçrə bankını da batırdı. 💣🏦

📖 Bioqrafiya: Pastorun oğlu və Wall Street-in “Tiger Cub”u

Sung Kook “Bill” Hwang Cənubi Koreyada xristian pastorunun ailəsində anadan olub və yeniyetmə yaşlarında ABŞ-a köçüb. Wall Street-də adi analitik kimi fəaliyyətə başlayıb, lakin qısa zamanda əfsanəvi investor, Tiger Management fondunun qurucusu olan Julian Robertson himayəsinə düşüb. Hwang “Tiger Cubs” adlandırılan — Robertson tərəfindən yetişdirilmiş elit fond menecerlərindən biri oldu. 🐅📈

2001-ci ildə Bill öz hedge fondunu — Tiger Asia Management-ı yaratdı. İşlər yaxşı gedirdi, ta ki 2012-ci ildə SEC onu Çin banklarının səhmləri ilə insayder ticarəti və bazar manipulyasiyasında yaxalayana qədər. Fond bağlandı, Hwang isə $44 milyon cərimə ödədi. ⚖️💸

Bu cür iddialardan sonra belə görünürdü ki, karyerası bitib. Amma Bill Hwang hüquqi baxımdan dahiyanə addım atdı. 2013-cü ildə o, Archegos Capital Management şirkətini qurdu, lakin onu hedge fond kimi deyil, family office (ailə ofisi) kimi qeydiyyatdan keçirdi.

🔐 Niyə məhz bu şəkildə etdi?

ABŞ qanunları ailə ofislərinə demək olar ki, nəzarət etmir. Onlar aktivlərini, əməliyyatlarını və kapital həcmini ictimaiyyətə açıqlamaq məcburiyyətində deyil.

Beləcə Hwang kölgəyə çəkildi. Gündəlik həyatda təvazökar görünürdü: New Jersey-də sadə evdə yaşayır, köhnə Hyundai sürür və öz xeyriyyə fondu — Grace and Mercy Foundation vasitəsilə milyonlarla dollar ianə edirdi. Amma birjada bu “xeyirxah” özünü kazino oyunçularının ən dəli versiyası kimi aparırdı. 🎰🔥

 ⚔️ Strategiya

Hwang-ın strategiyası iki sütun üzərində qurulmuşdu: ekstremal konsentrasiya və nəhəng gizli leverage (borclanma).

📊 Rəqəmlər və alətlər:

• Şəxsi kapital: Başlanğıcda Hwang-ın təxminən $200 milyon vəsaiti var idi. 2021-ci ilin əvvəlinə aqressiv artım sayəsində bunu $20 milyarda çevirmişdi.🚀

• Real mövqe həcmi (Exposure): Bankların pullarından istifadə edərək fondun alış gücünü $100 milyarda qədər şişirtmişdi. Yəni öz hər $1 vəsaitinə qarşı banklardan əlavə $4–5 borc götürürdü.

• Nə alırdı: Diversifikasiya olunmuş portfel əvəzinə Hwang bütün vəsaitini 10–11 səhmdən ibarət dar qrupa yerləşdirirdi. Əsasən texnologiya və media nəhəngləri: ViacomCBS, Discovery, Baidu, Tencent Music, Vipshop.

🤯 Sistemi necə aldatdı?

Hwang mürəkkəb derivativdən istifadə edirdi — Total Return Swaps (tam gəlirlilik svopu).

Mexanika sadə idi: bank (broker) səhmləri öz balansına alırdı, Hwang isə anonim qalaraq sadəcə qiymət dəyişməsindən gələn mənfəət və ya zərərə şərik olurdu.

Ancaq əsas sirr nədə idi? Hwang dünyanın 6 ən böyük bankına müraciət edərək — Credit Suisse, Nomura, Goldman Sachs, Morgan Stanley, UBS və Deutsche Bank — və hər biri ilə ayrı-ayrılıqda belə müqavilələr bağlamışdı. Heç bir bank onun rəqiblərlə də eyni oyunu oynadığını bilmirdi! 🎭Bu ona çox yüksək konsentrasiya əldə etməyə və qiymət üzrə manipulasıya etməyə imkanı yaradırdı.

Nəticədə Hwang gizli şəkildə ViacomCBS səhmlərinin 50%-nə qədərinə nəzarət edirdi. O, süni qıtlıq yaradır, səhmlərin qiymətini yuxarı qaldırırdı. Qiymətlər artdıqca banklar Archegos-un kağız üzərində qazancını görür, Bill-in “dahiliyinə” heyran qalır və həmin bahalaşmış səhmləri girov qəbul edib ona daha çox kredit verirdilər. Hwang bu kreditlə banklardan daha çox swap alır, banklar yenidən səhm alırlar, nəticədə qiymətlər yenə artır və oyun bu şəkildə davam edirdi.

Bu, barıt çəlləyi üzərində işləyən piramida idi. 💥

☠️ Və barıt çəlləyi 22 mart 2021-ci ildə partladı.

Media nəhəngi ViacomCBS səhmlərinin kosmosa uçmasını kənardan izləmək istəmədi və vəziyyətdən istifadə etməyə qərar verdi. Şirkət yüksək qiymətləndirmədən faydalanaraq əlavə $3 milyardlıq səhm emissiyası elan etdi. 📉

Səhmlərin sayı artdıqca, məntiqli olaraq qiymətlər düşməyə başladı. Bir gün ərzində ViacomCBS 9% gerilədi.

Adi investor üçün bu xoşagəlməz hal ola bilərdi. Amma Hwang üçün — ölüm hökmü idi. (5 misli borclandığı üçün, 9% geriləmə onun üçün 45%-lik düşüş demək idi)

Margin Call

Banklar girovun (səhmlərin) ucuzlaşdığını gördü və Hwang-dan riskləri bağlamaq üçün təcili milyardlarla dollar canlı pul tələb etdilər.

Ancaq təbii ki onun pulu yox idi. Hwang-ın bütün vəsaiti bazarda idi. 💸❌

Wall Street üslubunda “adi” xəyanət

25 martda banklar gizli Zoom görüşündə toplanaraq mövqelərdən sakit və mərhələli çıxış barədə razılığa gəlməyə çalışdılar.

Amma zəng bitən kimi Amerikanın Goldman Sachs və Morgan Stanley bankları “centlmen razılaşmalarına” məhəl qoymadılar. Onlar ilk olaraq özlərini xilas etmək üçün Archegos-un $19 milyardlıq aktivlərini təcili satmağa başladılar. (“fire sale”)🔥📉

Əgər Oyun Nəzəriyyəsi ilə tanışsanızsa, yəqin bilirsiniz ki, belə “centlmen razılaşmalarında” adətən ilk aldadan ən çox qazanan olur.

Bankların satış dalğası ViacomCBS və Baidu qiymətlərini tamamilə çökdürdü. Onlar bir gün ərzində 30–50% düşdü.

Və Archegos balonu partladı. 💣

 🏦 Credit Suisse

Amerikalılar — xüsusilə Goldman Sachs — səhmləri sürətlə sataraq zərərsiz çıxmağa çalışdığı halda, Avropa bankları onlara xas yavaşlıq nümayiş etdirdi.

Yaponiyanın Nomura və İsveçrənin Credit Suisse bankları Hwang ilə razılığa gəlməyə çalışır, möcüzə gözləyirdi.

Satmağa başlayanda isə artıq qiymətlər dibə çatmışdı.

• Nomura təxminən $2 milyard itirdi.
• Credit Suisse isə dağıdıcı zərbə aldı — $5,5 milyard zərər. 😱

165 illik tarixə malik İsveçrə maliyyə nəhəngi üçün bu, sonun başlanğıcı oldu. Archegos zərəri bankın kapitalının yarısından çoxunu məhv etdi.

Məlum oldu ki, Credit Suisse-in risk idarəetməsi bölməsi sözün əsl mənasında “yatıbmış”: sistem illərlə Hwang-ın mövqelərinin bütün mümkün limitləri aşdığı barədə xəbərdarlıq etsə də, fond banka böyük komissiyalar gətirdiyi üçün buna göz yumulurdu. 🚨

Bu misal investor və müştəri etimadını sarsıtdı. Archegos-dan sonra başqa qalmaqallar da başladı, depozit axını yarandı və nəhayət 2023-cü ildə Credit Suisse iflas etdi və rəqibi UBS tərəfindən məcburi şəkildə uduldu.

Bill Hwang özü də fərqinə varmadan qlobal bank sisteminin sütunlarından birini yıxdı. 🌍🏛️

 ⚖️ Hekayənin qəhrəmanlarına nə oldu?

Bu dramın finalı Manhattan federal məhkəməsinin zalında baş verdi.

• Bill Hwang: Prokurorlar onun hərəkətlərini “milli miqyaslı fırıldaqçılıq” adlandırdı. 2024-cü ilin iyulunda andlılar məhkəməsi onu 10 cinayət maddəsi üzrə (fırıldaqçılıq, bazar manipulyasiyası, reket) təqsirli bildi. 2024-cü ilin noyabrında Bill Hwang 18 il həbs cəzasına məhkum edildi və zərər çəkmiş banklara $9 milyarddan çox kompensasiya ödəməyə məcbur edildi. Ancaq onun $20 milyardından “cəmi” təxminən $55 milyon qaldı.

• Patrick Halligan (fondun CFO-su): Archegos-un maliyyə direktoru, banklardan məlumat gizlətməkdə Hwang-a kömək edən şəxs, rəhbəri ilə birlikdə məhkum edildi və 2025-ci ilin yanvarında həbs cəzası aldı.

• Bank treyderləri və risk-menecerləri: Credit Suisse-in investisiya bölməsinin top-menecerləri və risk şöbələrinin rəhbərləri rüsvayçı şəkildə işdən çıxarıldılar. Onların bir çoxu maliyyə sektorunda işləmək hüququnu həmişəlik itirdi.

2018-ci ildə Almaniyanın ən dəyərli texnologiya şirkətlərindən biri olan Wirecard - avtomobil nəhəngi BMW-ni belə geridə qoymuşdu. İnvestorlar onu “Avropanın PayPal-ı” adlandırırdı. Alman siyasətçiləri isə Wirecard-ı ölkənin texnoloji qüruru hesab edirdilər.

Amma iki il sonra məlum oldu ki, şirkətin balansı o qədər də sağlam deyil. Bu, sadəcə maliyyə fırıldağı deyildi. Wirecard tarixində:

• rus xüsusi xidmət orqanları,
• saxta pasportlar,
• “18+” saytların ödənişləri,
• qeyri-qanuni kazino şəbəkələri,
• gizli casus əməliyyatları,
• və Avropanın ən böyük korporativ yalanlarından biri vardı.

Bu hekayənin mərkəzində isə iki şəxs dayanırdı:

🧠 daim qara boğaz köynək geyinən “alman Steve Jobs” — Markus Braun
🕶️ və sonradan Rusiya kəşfiyyatı ilə əlaqələri ortaya çıxan Jan Marsalek.

🚀 Dotcom dövrünün “möcüzəsi”

Wirecard 1999-cu ildə Münhen yaxınlığındakı Ashheim şəhərində yaradıldı. O dövrdə internet şirkətləri sürətlə böyüyürdü, lakin bir problem vardı: internetdən necə pul qazanmaq lazım olduğunu çox adam anlamırdı.

Wirecard isə ən riskli sahəyə girdi — onlayn ödənişlər. Xüsusilə heç kimin girmək istəmədiyi:
🎰 internet kazinoları
🔞 böyüklər üçün saytlar
💳 yüksək riskli tranzaksiyalar

Ənənəvi Alman bankları bu sahələrdən uzaq qaçırdı.

2002-ci ildə dotcom balonu partlayanda şirkət demək olar ki, iflas etdi. Elə həmin vaxt səhnəyə Markus Braun çıxdı.

 🧑‍💼 Markus Braun — “Alman Steve Jobs”

Markus Braun Avstriyadan olan iqtisadçı idi. O, Wirecard-ı sadəcə ödəniş sistemi deyil, gələcəyin qlobal texnologiya platforması kimi görürdü. Braun investorların qarşısına həmişə:

• qara boğaz köynəkdə,
• sakit tonla,
• mürəkkəb texnoloji terminlərlə çıxırdı.

O, “nağdsız dünyanın gələcəyindən” danışırdı. 💳

İnvestorlar ona inanırdı. Almaniya isə nəhayət Silicon Valley-ə rəqib olacaq texnologiya şirkəti tapdığına sevinirdi. Wirecard bir neçə il ərzində dünyanın müxtəlif ölkələrində şirkətlər aldı və bank lisenziyası əldə etdi. Məhz bu qarışıq struktur sonradan böyük manipulyasiyanın əsasına çevrildi.

🎩 “Havadan milyard yaratmaq” sənəti

Wirecard-ın əsas sirri “Third-Party Acquiring” adlı sistem idi. Partnyor şirkətlərin sənədlərini göstərərək EY auditorlarını razı salırdılar.

Kağız üzərində hər şey ideal görünürdü. Amma burda bir problem vardı:

👻 həmin tərəfdaşların bir hissəsi ya mövcud deyildi, ya da real biznes aparmırdı.

 Jurnalistlər bəzi “strateji partnyorların” ofislərini axtaranda onların ünvanlarında boş binalar, kiçik yaşayış evləri, və ya tamamilə əlaqəsiz şirkətlər tapırdılar.

 📊 Kağız üzərində möcüzə

2018-ci ildə Wirecard rəsmi olaraq:

• 2 milyard avro gəlir,
• 347 milyon avro mənfəət,
• 2.1 milyard avro nağd vəsait göstərirdi.

Şirkətin bazar dəyəri 24 milyard avroya çatmışdı. 😳

Reallıq isə çox fərqli idi:

⚠️ gəlirin böyük hissəsi saxta idi
⚠️ mənfəət şişirdilmişdi
⚠️ balansdakı 1.9 milyard avro isə ümumiyyətlə yox idi

Əgər Markus Braun investorları xoş sözlərlə "bişirən" vizioner idisə, Jan Marsalek tamamilə başqa dünyadan idi.

O:
✈️ daim səyahət edir,
🌍 offshore şəbəkələri qurur,
🤝 şübhəli banklarla əlaqələr yaradırdı.

Marsalek universitet belə bitirməmişdi. Amma inanılmaz əlaqələr qurma qabiliyyətinə malik idi. Şirkət dağıldıqdan sonra ortaya çıxdı ki o, illərlə Rusiya xüsusi xidmət orqanları ilə əlaqədə olub. 🕵️‍♂️

Onun adı:

• GRU,
• FSB,
• Liviyadakı muzdlu döyüşçülər,
• “Novichok” zəhəri,
• və Avropadakı casus şəbəkələri ilə hallanırdı.

Sonradan məlum oldu ki, Wirecard sadəcə fintech şirkəti deyilmiş. O, həm də pulların yuyulması və gizli əməliyyatların maliyyələşdirilməsi üçün ideal platformaya çevrilmişdi.

📰 Financial Times-a qarşı müharibə

Wirecard-ı ifşa etməyə çalışan əsas şəxs Financial Times jurnalisti Dan McCrum idi. 🧾 2014-cü ildən başlayaraq o, Wirecard haqqında şübhəli materiallar dərc etməyə başladı:

• qəribə satınalmalar,
• şişirdilmiş gəlirlər,
• anlaşılmaz Asiya əməliyyatları.

Wirecard isə cavab olaraq:
🕵️ xüsusi detektivlər tutdu
💻 hakerlərdən istifadə etdi
⚖️ jurnalistləri məhkəməyə verdi

McCrum Londonda şübhəli görünüşlü şəxslər tərəfindən izlənilirdi. Onun elektron poçtunu sındırmağa çalışırdılar. Ən qəribəsi isə Almaniya dövlətinin reaksiyası idi. Alman tənzimləyicisi BaFin jurnalistin materiallarını araşdırmaq əvəzinə, onu “bazar manipulyasiyası”nda ittiham etdi. 😳

Hətta bir müddət Wirecard səhmlərinə qarşı short-selling belə qadağan edilmişdi. Çünki Almaniya öz “texnologiya çempionunu” qorumaq istəyirdi.

🏛️ Angela Merkel və siyasi dəstək

2019-cu ildə artıq Financial Times çox ciddi faktlar yayımlamışdı. Buna baxmayaraq, Almaniya kansleri Angela Merkel Çinə səfəri zamanı şəxsi olaraq Wirecard-ın maraqlarını müdafiə edirdi. Şirkətin Çin bazarına daxil olması üçün siyasi lobbiçilik aparılırdı. Bu prosesdə keçmiş müdafiə naziri Karl-Theodor Guttenberg, böyük bankirlər və Alman siyasi elitası iştirak edirdi. Wirecard Almaniyanın milli uğur simvoluna çevrilmişdi. Heç kim bu nağılın dağılmasını istəmirdi.

2019-cu ildə vəziyyət artıq kritik olmağa başladı. Elə bu vaxt səhnəyə Masayoshi Son və məşhur SoftBank çıxdı. 🚀 Onlar Wirecard-a 900 milyon avroluq investisiya etdiyini açıqladı. Bazar bunu müsbət siqnal kimi qəbul etdi:

Wirecard səhmləri sürətlə bahalaşdı. Amma sonradan məlum oldu ki SoftBank faktiki olaraq risk götürməmişdi.😏 Onlar:

1. istiqraz aldılar,
2. sonra həmin riskləri sakitçə başqa investorlara ötürdülər,
3. və öz reputasiyalarından istifadə edib milyonlarla avro qazandılar.

Nəticədə həmişəki kimi olan adi investorlara oldu. (Banklar işləyir də. Bu sizin üçün 60 qəpik metro pulunu iki dəfə silmək deyil ee)

🌍 Türkiyə, Əfqanıstan və çirkli pullar

Wirecard-ın əlaqələri çox qaranlıq bölgələrə uzanırdı. FinCEN sənədləri göstərdi ki, Türkiyənin Aktif Bank adlı bankı Wirecard üçün əsas tərəfdaşlardan biri olub. Hətta bəzi əməliyyatların Əfqanıstan və Taliban-la əlaqəli maliyyə axınlarına toxunduğu deyilirdi. Wirecard getdikcə daha çox qlobal “pul yuma maşınına” bənzəyirdi.

💥 Böyük çöküş

2020-ci ildə artıq təzyiq çox artmışdı. Bu işin xüsusi auditi üçün KPMG cəlb edildi. Auditorlar əsas problemi tapdı:

❓ Filippin hesablarında göstərilən 1.9 milyard avronun izi yox idi.

18 iyun 2020-ci ildə hər şey dağıldı. Uzun illər Wirecard hesabatlarını təsdiqləyən EY auditoru nəhayət etiraf etdi:

💣 pullar mövcud deyil.

Sonrakı hadisələr ildırım sürəti ilə inkişaf etdi:

• Markus Braun istefa verdi,
• Jan Marsalek yoxa çıxdı və Rusiya xüsusi xidmət orqanlarının himayəsinə keçdi.
• şirkət iflas elan etdi.

Bir vaxtlar 200 avro olan səhmlər qəpiklərə çevrildi. 📉

⚖️ Markus Braun indi həbsdədir. O, təbii ki özünü günahsız hesab edir və deyir ki:

Amma prokurorlar sübut etdi ki Braun saxta hesabatları təsdiqləyirdi, şübhəli kreditləri şəxsən təsdiq etmişdi, investorları bilərəkdən aldadırdı.

Menecerlər, saxta sənəd hazırlayanlar, hakerlər, jurnalistlərə təzyiq göstərən özəl detektivlər kimi digər iştirakçılar da müxtəlif ölkələrdə həbs olundu.

EY audit şirkəti isə minlərlə investor tərəfindən məhkəmə ilə üzləşdi.

Wirecard tarixi investisiya dünyası üçün çox vacib dərslər verdi:

1️⃣ “Qara boğaz köynəyə” aldanmayın

Karizmatik rəhbər həmişə yaxşı biznes demək deyil.

2️⃣ Həddindən artıq mürəkkəblik təhlükəlidir

Əgər şirkətin necə pul qazandığını izah etmək çətindirsə — bu artıq siqnaldır. 🚨

3️⃣ Dövlət də səhv edə bilər

Siyasi dəstək şirkətin dürüst olduğunu göstərmir.

4️⃣ Tənqidçilərə qulaq asın

Əgər şirkət jurnalistlərlə savaşmağa milyonlar xərcləyirsə, bu çox böyük xəbərdarlıqdır.

1966-cı ildə, Amerika iqtisadiyyatı turbulent zonasına daxil olmağa başlayanda, San Diego və New York investisiya bankirlərinin masalarında Investment Quality Trends adlı informasiya bülleteni görünməyə başlandı. Onun yaradıcısı, lakonik “G. Weiss” imzasının arxasında gizlənən şəxs, o dövr üçün bazara eşidilməmiş bir yanaşma təklif edirdi. Kütlə qısamüddətli mənfəətlərin və texnolojinin arxasınca qaçdığı halda, bu müəmmalı müəllifin bəyanı:

“G. Weiss”in proqnozları qorxuducu dəqiqliyi ilə seçilirdi. Növbəti onilliklər ərzində, inflyasiya və neft böhranının təzyiqi altında S&P 500 indeksi yerində sayarkən, bülletenin abunəçiləri sistemli şəkildə öz kapitallarını artırırdılar. Bütün maliyyə dünyasını bir sual maraqlandırırdı: “Dividend Detektivi” ləqəbi alan bu dahi analitik kim idi? 🕵️‍♂️📈

🔍 Sübutların axtarışı: “Detektiv”in metodologiyası

Weiss-in uğurunun təməlində bu gün “Dividend Yield Theory” (Dividend gəlirliliyi nəzəriyyəsi) adlandırdığımız konsepsiya dayanırdı. İnvestorların əksəriyyəti P/E (qiymət/qazanc) əmsalını əsas dəyər göstəricisi kimi istifadə etdiyi halda, Weiss bu göstəricini etibarsız hesab edirdi. “Mənfəət” asanlıqla manipulyasiya edilə bilən mühasibat göstəricisidir. Bəs dividendlər? Dividendlər —ödənilən real nağd puldur. Onu hesabatda “çəkmək” mümkün deyil. 💳

Analitik hər keyfiyyətli şirkət üçün bazar dövrlərinin unikal xəritəsini hazırlamışdı. Weiss “blue chips” səhmlərinin qiyməti iki aydın ifadə olunmuş qütb arasında dəyişdiyini müşahidə etmişdi:

📉 Alış zonası (Undervalued):
Qiymət elə səviyyəyə düşür ki, dividend gəlirliliyi öz tarixi maksimumuna çatır. Müəllif bunu 6% aralığında müəyyən etmişdi

📈 Satış zonası (Overvalued):
Qiymət o qədər yüksəlir ki, dividend gəlirliliyi tarixi minimuma enir. O günlər üçün bu 2%-dən aşağı olan göstərici idi.

Weiss şirkət rəhbərliyinin proqnozlarını dinləmir, əvəzində real faktları— onilliklər boyu ödəniş tarixçəsini araşdırırdı. Əgər şirkət 25 il fasiləsiz dividend ödəyibsə və hazırda onun gəlirliliyi anomal dərəcədə yüksəkdirsə — bu, iflas deyil, böyük endirimi göstərən bir sübutdur. 🧾🔬

⚙️ Keyfiyyətin 10 əmsalı:

Yüksək gəlirlilik tələsinə düşməmək üçün (yəni dividendlərin yalnız şirkətin iflas həddində olduğu üçün yüksək görünməsi hallarında) qəhrəmanımız sərt on mərhələli filtr tətbiq etdi. Səhm yalnız aşağıdakı “keyfiyyət” və “qiymət” kriteriyalarına cavab verərsə diqqətə layiq hesab olunurdu:

🏛 Keyfiyyət kriteriyaları (Blue Chip Status):

📌 Ödəniş tarixçəsi:
Dividendlər minimum 25 il fasiləsiz ödənilməlidir.

📌 Artım tendensiyası:
Ödənişlər son 12 ildə ən azı 5 dəfə artırılmalıdır.

📌 S&P reytinqi:
Məcburi olaraq “A” və ya daha yüksək kredit reytinqi.

📌 Likvidlik:
Dövriyyədə minimum 5 milyon səhm olmalıdır.

📌 İnstitusional etibar:
Səhmdarlar siyahısında ən azı 80 iri fond olmalıdır.

📌 Mənfəət artımı:
Son 10 ilin ən azı 7-də xalis mənfəətin stabil artımı.

📥 Giriş kriteriyaları (Buy Signal):

📌 Cari gəlirlilik tarixi maksimumundan 10% diapazonunda olmalıdır.

📌 Qiymət/balans dəyəri əmsalı (P/BV) 2.0-dan aşağı olmalıdır.

📌 P/E əmsalı (qiymət/qazanc) 20-ni keçməməlidir.

📌 Payout Ratio 50%-dən aşağı olmalıdır (ödənişlərin təhlükəsizliyini təmin etmək üçün).

Weiss investisiyanı sərt riyazi disiplinə çevirdi. 🧠📊

📂 Rəqəmsal dosye: Bazarla müqayisədə nəticələr

Uzun müddət “Dividend Detektivi”nin strategiyası konservativ və hətta “darıxdırıcı” hesab olunurdu. Lakin rəqəmlər tam əksini deyirdi. İnvestisiya bülletenlərinin effektivliyini izləyən müstəqil Hulbert Financial Digest monitorinqinə əsasən, Weiss strategiyası tarixdə ən stabil strategiyalardan birinə çevrildi. 📑

1986–2002-ci illər arasında — dotcom çılğın rallisini və onun sonrakı çöküşünü əhatə edən dövrdə — Weiss portfeli orta illik gəlirlilik (CAGR) üzrə 11.2% nəticə göstərdi. Müqayisə üçün, eyni dövrdə S&P 500 indeksi 9.8% gəlirlilik göstərmişdi. 📈

Lakin əsl qələbə yalnız “alfa”da (artıq gəlirlilikdə) deyil, həm də risk idarəçiliyində idi.

📉 Volatillik:
Weiss portfelinin əsas üstünlüyü orda idi ki, o yüksək gəlirliliyi daha aşağı risk göstəricilər ilə əldə etmişdi. Misal üçün 2000–2002-ci illərdə, NASDAQ 75%, S&P 500 isə 40% çökdüyü zaman, “Dividend Detektivi”nin bir çox strategiyaları ya müsbət nəticə göstərir, ya da minimal eniş yaşayırdı. İnvestorlar öz gəlirlərini almağa davam edirdilər, qalan dünya isə kağız “sərvətlərinin” necə buxarlandığını izləyirdi. 💸

🎭 Və həqiqət anı!!!

11 il ərzində “G. Weiss” Wall Street-in ən effektiv məsləhətçisi olaraq qalırdı. Abunəçilər müəllifi analitik düşüncəli, günlərini kabinet sakitliyində, qalın mühasibat kitabları arasında keçirən yaşlı bir centlmen kimi təsəvvür edirdilər. 📚

Kulminasiya isə 1977-ci ildə gəldi. Məşhur televiziya aparıcısı Louis Rukeyser əfsanəvi bülletenin müəllifini Wall Street Week proqramına dəvət etdi. Studiyaya zərif bir qadın daxil olanda həm zalda, həm də televiziya ekranları qarşısında sükut çökdü. 🎥

Dünya nəhayət öyrəndi ki, “G. Weiss” — Geraldine Weiss idi.

Psevdonimin arxasında gizlənən həqiqət acı idi. 60-cı illərin əvvəlində, parlaq təhsilə və fenomenal riyazi analiz qabiliyyətinə malik Geraldine San Diego maliyyə şirkətlərində iş tapmağa çalışırdı. Hər yerdə eyni cavabı eşidirdi: “Biz qadın analitikləri işə götürmürük. Əgər sürətli yazmağı bacarırsınızsa, katibə vəzifəsinə müraciət edə bilərsiniz.” 🚫

Geraldine Weiss başa düşdü ki, stereotiplərin hökm sürdüyü bir sənayedə onun intellekti yalnız anonim olduğu halda eşidiləcək.

🏆 Geraldine Weiss-in irsi

Milli televiziya efirindəki bu açıqlama onun karyerasını məhv etmədi — əksinə, onu əfsanə statusuna yüksəltdi. Geraldine Weiss ABŞ-da investisiya məsləhətçisi lisenziyası alan ilk qadın oldu👩‍💼📈

Onun klassikaya çevrilmiş kitabları — Dividends Don't Lie və The Dividend Connection — bu günə qədər “value” investorlar üçün stolüstü kitab hesab olunur. Geraldine 2022-ci ildə, 96 yaşında dünyasını dəyişdi və arxasında yalnız müştərilərinin çoxmilyonlu sərvətlərini deyil, həm də dağıdılmış cinsiyyət baryerini qoydu. 🌟💰

Çərşənbə axşamı, 21 aprel 2026-cı il maliyyə dərsliklərinə hiylənin məntiq üzərində qəti qələbə çaldığı gün kimi tarixə düşəcək. Həmin gün Bloomberg terminallarının ekranlarında əsl qırğın yaşanırdı. Çoxmilyardlıq borcu və “darıxdırıcı” biznesi olan avtomobil icarəsi şirkəti Avis Budget Group (ticker: CAR) səhmləri çox qısa zaman ərzində qəfil 6 (!) dəfə bahalaşdı. 📈🔥

Ancaq bu, adi yüksəliş deyildi. Bu, mükəmməl planlaşdırılmış pusqu idi. Bazarın iki böyük oyunçusu “qısa mövqe” tutan satıcıları (şortçuları) marjin-kolları ilə təkbətək qoydu. 🧨

“Short Squeeze” nədir?🤏

Hadisənin detallarına keçməzdən əvvəl treyderlərin “Short Squeeze” (“qısa sıxılma”) adlandırdığı mexanizmi anlamaq vacibdir.

Təsəvvür edin ki, siz nəinsə qiymətin düşməsindən pul qazanmaq qərarına gəlmisiniz. Misalçün qonşudan hazırda $1000 dəyərində olan nadir bir telefon borc alırsınız. Dərhal onu bazarda $1000-a satırsınız və düşünürsünüz ki, bir həftədən sonra bazar bu telefonlarla dolacaq və qiymət $200-ə düşəcək. Məqsədiniz: telefonu sonradan $200-a geri almaq, qonşuya qaytarmaq və $800 fərqi cibə qoymaq. Bu “şort” (qısa satış) əməliyyatın çox sadə təsviridir. 💡

Amma birdən işiniz plana uyğun getmir. Məlum olur ki, şəhərdə telefonlar demək olar qalmayıb və onlara olan tələb artıb. Qiymət $1000-dan $5000-a qalxır. Qonşu zəng edib əşyanı dərhal geri istəyir. Borcu qaytarmaq üçün bazara qaçıb $5000-a almağa məcbur olursunuz. Sizin almaq istəyiniz özü də tələbi artırır və qiyməti daha da şişirdir. Nəticədə siz artıq $8000-a alırsınız və havadan minlərlə dollar itirirsiniz. 😬

Burada çox vacib bir məqam var – əgər telefonu vaxtında qaytarmasanız, rəsmi olaraq müflis sayılırsınız və bunun bütün nəticələri ilə üzləşirsiniz. ⚠️Yəni “oldu da, sonra qaytararam”, “yerinə başqasını verim”, “üzürlü say, təcili rayona getməliyəm, qayıdan kimi həll edəcəm” kimi “variantlar” keçmir.

Fəlakətin xronologiyası: Aprel 2026 📅

1. Fırtına öncəsi sakitlik (Martın sonu — 1 aprel)

Avis səhmləri $100–$120 aralığında ticarət olunurdu. Analitiklər şirkətə skeptik yanaşırdı: $6 milyardlıq borc və çətin bazar şəraiti etibar yaratmırdı. “Short Interest” səviyyəsi kritik 20%-ə çatmışdı. Yəni hər beş səhmdən biri borc alınıb və daha ucuz geri alma ümidi ilə satılmışdı.

2. Şaquli sıçrayış (15–21 aprel) 🚀

Bu anda oyuna hedge-fond Pentwater Capital Management daxil oldu. Birdən məlum oldu ki, onlar paylarını aqressiv şəkildə 22%-ə qədər artırıblar. Təxminən 50% paya malik köhnə səhmdar SRS Investment Management ilə birlikdə bu iki nəhəng bazardakı səhmlərin 70%-dən çoxunu nəzarətə götürdü.

Daha sonra ortaya çıxdı ki, bu iki struktur opsionlar vasitəsilə faktiki olaraq mövcud səhmlərin 108%-nə qədərini idarə edir. Bazarda fiziki çatışmazlıq yarandı. Şortçular borc aldıqları səhmləri qaytarmaq məcburiyyətində qalıb alışa qaçdılar, amma artıq almağa satıcı yox idi. Pentwater və SRS hamını küncə sıxdı (ona görə adı “short squeeze”-dir). Qiymət $700-a qalxdı və 21 aprel pik nöqtəsində $850-ə toxundu. 🔥

3. Çöküş (22–24 aprel) 📉

Hər süni köpük kimi, bu sıxılma da böyük oyunçular mənfəəti realizə etməyə başlayanda partladı. Onlar sakitcə səhmlərini satdılar və 22 apreldə qiymət bir gün ərzində 37,8% düşdü, ticarət həcmi isə nəhəng $7,5 milyarda çatdı. Həftənin sonuna qiymət normal olan $150–$200 aralığına qayıtdı.

Nəticələr: Kim qazandı, kim itirdi? 💰

Qaliblər: 🏆

1. SRS və Pentwater: Kağız üzərində qazanc milyardlarla dollar idi. Hətta qiymət geri çəkilmədən sonra belə çox böyük mənfəətdə qaldılar.
2. Avis Budget Group: Şirkətin özü də fürsətdən yararlandı və $2,68 milyardlıq səhmlərin yerləşdirilməsi razılaşması bağladı. Bu, ona borclarını ödəmək üçün inanılmaz yüksək qiymətlərlə kapital cəlb etməyə imkan verdi.

Uduzanlar: 💸

1. Şortçular: Aşağı istiqamətinə oynayan fondların ümumi zərəri 2026-cı ilin aprelində təxminən $4,2 milyard qiymətləndirilir.
2. Gecikmiş retail investorlar: Və təbii ki “Hype” (FOMO) dalğasında $700–$800-dən alanlar cəmi 48 saatda kapitalının 60%-dən çoxunu itirdi. 😵

Bu hadisədən iki dərs çıxarmaq olar:

Bizə Telegram kanalından qoşulmayanlar üçün qeyd edək ki, 2025-ci ilin Noyabr ayından biz hər ay 5 portfel strategiyasının müqayisəni aparırıq 📊

ALL Weather Portfolio 🌦️ – Bu portfel məşhur investor Ray Dalio prinsiplərinə əsaslanır. Bu barədə saytımızda yazmışıq. Bu strategiyanı xarakterizə edən alət kimi biz ALLW ETF-ni seçmişik.

Magic Formula ✨ – Bu strategiya Joel Greenblatt metodlarına əsaslanır. Bu barədə ətraflı məlumatı səhifəmizdə tapa bilərsiniz. Strategiyanın əsas ideyası – investisiya kapitalına görə gəlirlilik və qiymət/gəlir nisbəti baxımından ən yaxşı olan 30 şirkətin seçilməsidir. Strategiyaya uyğun olaraq, biz portfeli hər 3 aydan bir yenidən balanslaşdırırıq 🔄. Sonuncu dəfə bunu fevral ayının sonunda etmişik.

GARP 📈 – Bu strategiya artım(growth) səhmlərini seçir, lakin yalnız qiyməti şişirdilməmiş olanları. Bu barədə daha ətraflı burada oxuya bilərsiniz. Nümunə kimi biz GARP ETF-ni istifadə edirik.

Həmçinin müqayisə üçün biz S&P 500 və NASDAQ indekslərinə investisiya edən iki passiv strategiyanın gəlirliliyini də göstəririk. Bunun üçün biz ETF SPY və ETF QQQ seçmişik 📊

Əvvəlki aylıq nəticələr kanalımızda təqdim olunub, bu gün isə sizə aprel ayının nəticələrini və eksperimentin başlanğıcından etibarən ümumi göstəriciləri təqdim edirik 📅

Gözlənildiyi kimi, aprel bütün portfellər üzrə çox yaxşı nəticələr göstərdi 🚀 və bunun sayəsində bütün strategiyalar ümumi dövr üzrə müsbət zonaya keçdi. Lider isə hələ də sehirli Magic Formula portfelidir 🏆

Adətən may ayı sakit və gəlirlilik nəzərdən zəif olur. Görək bu dəfə necə olacaq. Bir ay sonra nəticələri Sizlərlə bölüşəcəyik.

Əvvəlki hissələrdə biz bütün əsas faktorları ayrı-ayrılıqda təhlil etdik. İndi bilirik ki, “ucuzluq” (P/S, P/E) yaxşıdır, “son mənfəət artımı” isə əlavə dəyər qatmır. Bu gün biz multi-factor modellərə keçəcəyik. Burada müəllif bu komponentləri birləşdirərək “ideal portfel” yaradmağa çalışır.

Fəsil 16. Kombinasiyaların gücü: Niyə bir faktor riskdir, iki faktor isə strategiyadır

Bu fəsildə James O'Shaughnessy "quantitative investing"-in ən vacib konsepsiyasını izah edir: multi-factor yanaşma. Bundan əvvəl müəllif hər bir göstəricini (P/E, P/S, dividends) ayrı-ayrılıqda nəzərdən keçirmişdi. Lakin hər bir indikatorun “kor zonası” var. Məsələn, şirkət P/S üzrə çox ucuz ola bilər, amma eyni zamanda iflasa çox yaxın ola bilər.

O'Shaughnessy filter-ləri bir-birinin üzərinə əlavə etməyə başlayır. Əgər siz Value və Momentum faktorlarını birləşdirirsinizsə, sinerji əldə olunur.

Misal üçün Müəllif “All Stocks” ya da "Leaders" qrupunu götürür, bu siyahıdan ən ucuz (istənilən faktora görə) 10 faizini seçir və daha sonra bu qrupun daxilində son 12 ay ərzində ən yüksək Relative Strength göstərən şirkətləri müəyyən edir.

Rebalancing ildə bir dəfə aparılır və portfel tam şəkildə yenilənir.

Nəticələr göstərir ki, müəyyən faktorların birləşdirilməsi (P/S və Momentum) illik 18 faizdən çox gəlir verir. Amma əsas nailiyyət gəlirdə deyil, keyfiyyətdədir. Belə modellərdə Sharpe ratio tək faktorlu modellərlə müqayisədə xeyli yüksəkdir. Bu isə o deməkdir ki, siz hər risk vahidinə görə daha çox gəlir əldə edirsiniz.

Fəsil 17. Market Leaders strategiyaları: Nəhənglərə necə investisiya etmək olar

Bu fəsildə müəllif Market Leaders qrupuna diqqət yetirir. Bu qrup ABŞ-ın ən iri şirkətlərindən ibarətdir.

O'Shaughnessy S&P 500 indeksini stabil şəkildə üstələməyin yolunu axtarırdı və müəyyən etdi ki, iri şirkətlər arasında ən yaxşı nəticəni aşağı P/E və P/B kimi konservativ faktorlar verir. Hər iki halda portfel 16.5 % gəlirlilik verəcək.

Nəticə ondan ibarətdir ki, böyük şirkətlər arasında seçim edərkən dəyər faktorlarına üstünlük verilməlidir.

Fəsil 18. All Stocks kainatı: Yüksək gəlir axtarışı

Bu fəsil daha geniş bazarda ən yaxşı strategiya axtarışına həsr olunur. All Stocks kainatına kapitalizasiyası 150 milyon dollardan yuxarı olan şirkətlər daxildir.

Müəllif eyni faktorları (P/S, P/E, P/CF) daha geniş bazada test etmişdir və müəyyən etmişdir ki, bu mühitdə potensial gəlir daha yüksəkdir.

Burda O'Shaughnessy ən aşağı P/S göstəricisinə malik səhmlər arasında, son 12 ayda ən yaxşı qiymət artışı göstərən şirkətləri seçir. Bu yanaşma ilə illik gəlir 18.62 faiz olmuşdur, halbuki eyni dövrdə indeks 12.38 faiz gəlir göstərmişdir. 

Fəsil 19. Cornerstone Value strategiyası

Bu strategiya daha çox konservativ investorlar üçün nəzərdə tutulmuşdur.

Seçim alqoritmi belədir. Yalnız Market Leaders seçilir. P/S göstəricisi 1.5-dən yüksək olanlar çıxarılır. Qalanlardan ən yüksək dividend yield olan 50 səhm seçilir. Rebalancing ildə bir dəfə aparılır.

Bu strategiyanın illik gəlir 15.31 faiz, risk 14.4 faiz, Sharpe 0.69 səviyyəsində olmuşdur. Maksimum düşüş də bazardan aşağı olmuşdur.

Fəsil 20. Cornerstone Growth strategiyası

Bu strategiya risk sevənlər və maksimal gəlir əldə etmək üçün nəzərdə tutulmuşdur.

Metodologiya: All Stocks kainatından kapitalizasiyası 200 milyon dollardan yuxarı olan şirkətlər seçilir. P/S göstəricisi 1.5-dən aşağı olanlar saxlanılır. Son bir ildə mənfəəti müsbət olan şirkətlər seçilir. Daha sonra ən yüksək Relative Strength (qiyməti ən çox artan) göstərən 50 səhm müəyyən edilir.

Nəticə: İllik gəlir 18.3 faiz, standart kənarlaşma 20.4 faiz.

Bu strategiyanın əsası ucuz və eyni zamanda artan səhmlərin seçilməsidir.

Fəsil 21. Birləşdirilmiş portfel

Müəllif investorun psixologiyasını nəzərə alaraq iki strategiyanın birləşdirilməsini təklif edir.

Müəllif kapitalı iki hissəyə bölür və yarısı Cornerstone Value, digər yarısı Cornerstone Growth strategiyasına yönəldilir.

Bu yanaşma ilə illik gəlir təxminən 17 faiz təşkil edir. Bu, daha stabil və aşağı riskli nəticə əldə etməyə imkan verir.

Fəsil 22. Sektor analizi

Bura kimi biz şirkətləri sektorlara bölmürdük. Təbii ki texnoloji sektorun multiplikatorları daha yüksək olur və onlar təklif olunan portfellərə daxil olmayacaq. Və müəllif nəticələrin sektorlardan asılı olub-olmadığını yoxlayır.

Əvvəl elədiyi testləri, hər sektor daxilində ayrıca tətbiq olunur. Və maraqlısı odur ki sektorlara bölünmə strategiyalara əlavə fayda qatmır.

Fəsil 23. Ən pis strategiyalar

Ən yaxşı seçim faktorları müəyyən etdikdən sonra, müəllif ən uğursuz yanaşmalar da təsvir edir. Və ən pis strategiyalar:

- Balaca şirkətlər içində aşağı mənfəət marjası olanlar,

- Bütün şirkətlər ən yuxarı P/S əmsalı olan,

- il ərzində satışı artmayan şirkətlər,

- il ərzində qiyməti ən çox düşən şirkətlər.

Bu yanaşma ilə seçilən portfellər kapitalın sürətlə itirilməsinə gətirib çıxarır.

 Fəsil 24. Tarixin dərsləri və psixologiya

Son fəsildə müəllif yekun nəticələri təqdim edir. Əsas fikir ondan ibarətdir ki, investorun ən böyük düşməni onun özüdür.

Əsas qaydalar belədir. İntizam zəka ilə müqayisədə daha vacibdir. Yüksək P/E və P/S göstəricilərindən uzaq durmaq lazımdır. Portfel mütəmadi olaraq yenilənməlidir.

Ümumi nəticə ondan ibarətdir ki, uzunmüddətli dövrdə riyazi yanaşma intuisiyanı üstələyir. Modelə sadiq qalan investor uğur qazanır, strategiyanı tez-tez dəyişən isə itirir.

Bu kitabın çooox qısa izahını bitiririk. Məqsədimiz kitabda olan metodlarının hamısını Sizə göstərmək olmayıb. Onu bacarmazdıq da. Biz, portfel seçimində müxtəlif statistik metodlardan necə istifadə edə biləcəyinizi göstərmək istədik. Və maraqlananlara kitabın orijinalını oxumağa məsləhət görürük.

Bu gün biz James O'Shaughnessy kitabının növbəti fəsillərinin təhlilini davam etdiririk. Birinci hissədə biz müəyyən etdik ki uğurun əsas təməli - “ucuz” şirkətlərin alınmasıdır (value strategies). İndi isə "Böyümə və Keyfiyyət" (Growth və Quality) faktorları araşdıracayıq.
Bir çox investor sürətlə inkişaf edən, çox qazanan və effektiv idarə olunan şirkətləri axtarır. O'Shaughnessy bu göstəriciləri (mənfəət artımı, marja, rentabellik) çoz uzun dövr üçün yoxladı.

Fəsil 11. Bir illik mənfəət artımı: Optimistlər üçün "tələ".

Müəllif burda ən populyar strategiyalardan birini yoxlayır: “Son bir ildə mənfəəti ən çox artan şirkətləri al”. Maliyyə dilində bu EPS (Earnings Per Share) growth— yəni bir səhmə düşən mənfəət artımı adlanır.
O'Shaughnessy “All Stocks” kainatını ($150 mln-dan baha şirkətlər) götürdü və son 12 ayda mənfəət artımı ən yüksək olan 50 şirkəti seçdi. Və bunu hər il bir dəfə yenidən təkrarladı.

• Nəticəsi isə: illik cəmi 10,6% gəlir.

• S&P 500: eyni dövrdə 12,38% qazandırmışdı.

• Risk (standart kənarlaşma): 20,9%.

Nəticədə siz bazardan az qazandınız və eyni zamanda daha çox risk götürdünüz.
Bu, bir az şok edici nəticədir. Əksər investorlar “partlayan” mənfəət artımı olan şirkətlərin dalınca qaçır, amma rəqəmlər göstərir ki, bu uduzan strategiyadır. Niyə? Çünki bazar artıq bu uğuru bilir və səhm qiymətini həddindən artıq yüksəldib. Üstəlik, bir ildə sürətli artım çox vaxt növbəti ildə enişlə əvəz olunur (mean reversion). O'Shaughnessy bunu “growth trap” adlandırır: son uğur gələcək gəlirin pis proqnozlaşdırıcısıdır.

 Fəsil 12. Beşillik mənfəət artımı: Sabitlik, yoxsa illüziya?

Əgər bir illik artım təsadüfidirsə, bəlkə 5 il ərzində sabit artım uğura zəmanət verir? Müəllif son 5 ildə ən yüksək CAGR (mənfəət artımı) göstərən şirkətlərin alınmasını da test etdi.

• Strategiyanın nəticəsi: 11,42% illik gəlir.
• S&P 500: 12,38%.
• Risk (standart kənarlaşma): 17,9%.

Hətta uzunmüddətli stabil artım belə indeksdən üstün nəticə vermədi. Investorlar “böyüyən” şirkətləri o qədər sevir ki, həmişə onlar üçün artıq ödəyirlər. Nəticədə, şirkət yaxşı işləməyə davam etsə belə, onun səhmi yavaş artır, çünki bütün gözləntilər artıq qiymətə daxil edilib. Müəllif vacib nəticəyə gəlir:

Fəsil 13. Mənfəət marjası: Effektivlik vs gəlirlilik

Profit Margin — biznesin “sağlamlığının” göstəricisidir. Bu, şirkətin hər 1 dollar satışdan neçə sent xalis mənfəət saxladığını göstərir. Əgər marja 20%-dirsə — bu çox effektiv biznesdir. Əgər 2%-dirsə — şirkət imkanlarının son həddində işləyir. Amma təbii ki bu sektordan sektora dəyişir.

O'Shaughnessy şirkətləri marjaya görə sıraladı və ən effektiv şirkətlərin səhmlərinin daha çox qazandırıb-qazandırmadığını yoxladı.

• Nəticə (ən yüksək marja): 12,63% illik.
• Nəticə (ən aşağı marja): 10,91%.
• Risk: 17,5%.

Nəticə: yüksək marja — keyfiyyət göstəricisidir, amma bazarı yalnız az fərqlə üstələyir. Profit Margin əla “filter”dir. O, zəif şirkətləri kənarlaşdırmağa kömək edir. Amma yalnız yüksək marjaya görə səhm almaq sizi varlı etməyəcək. Bu, keyfiyyət göstəricisidir, gələcək gəlirlilik yox. O'Shaughnessy: “əvvəl ucuz səhmləri tapın, sonra onların içindən marjası yüksək olanları seçilməsini” tövsiyə edir.

 Fəsil 14. Return on Equity (ROE)

ROE (Return on Equity) şirkət menecmenti səhmdarların pulundan nə qədər effektiv istifadə etdiyini göstərir. Əgər siz biznesə 100 manat yatırıb 15 manat qazanmısınızsa, ROE 15%-dir. Məsələn, Warren Buffett bu göstəricini çox sevir. O'Shaughnessy də bunu böyük məlumatlar üzərində yoxladı.

Müəllif ən yüksək ROE-yə malik 50 səhm seçirdi və hər il rebalancing edirdi.

• Strategiyanın nəticəsi: 12,63%.
• S&P 500: 12,38%.
• Risk: 18,3%.

ROE təkbaşına demək olar ki əlavə fayda qatmır. Yüksək ROE çox vaxt böyük borcu olan şirkətlərdə olur (bu isə göstəricini süni şəkildə artırır və riski yüksəldir).

Fəsil 15. Relative Strength (Momentum): Qalibləri seçmə 🚀

Bu, kitabın ən maraqlı fəsillərindən biridir. Relative Strength — səhmin son bir ildə digər səhmlərlə müqayisədə necə hərəkət etdiyini göstərir. Əgər bazar 10% artıb, amma sizin səhm 50% artıbsa — onun Relative Strength-i yüksəkdir. Bu, “Momentum” strategiyasıdır: artan səhm— artmağa davam edəcək. Müəllif “All Stocks” kainatından son 12 ayda ən çox artan 50 səhm seçirdi.

• Nəticə (All Stocks üçün): 18,17%.

• Nəticə (Market Leaders üçün): 14,41%.

• Risk: 24,5% (çox yüksək!).

Relative Strength — təkbaşına işləyən yeganə “böyümə-keyfiyyət” faktorudur. Bazarın “ətaləti” var. İnvestorlar qalibləri almağa davam edir və qiyməti daha da yuxarı itələyirlər. Amma trend qırılan kimi bu səhmlər hamıdan tez düşür.

Biz bütün əsas faktorları ayrı-ayrılıqda təhlil etdik. Növbəti fəsillərdə müəllif bu faktorları birləşdirərək “ideal portfel” yaratdığı multi-factor modellərə keçir.

James O'Shaughnessy — investisiyanı “fala baxmaq”dan çıxarıb dəqiq mühəndislik elminə çevirən insandır. O, peşəkar idarəçi və analitik olaraq, 1950-ci illərdən bəri minlərlə Amerika şirkətinin maliyyə tarixinin saxlanıldığı nəhəng məlumat bazası olan Compustat-a çıxış əldə etmişdi.

Bu gün biz sizi onun “What Works on Wall Street” kitabı ilə tanış etmək istəyirik. “Niyə?”🤔 Çünki bir çox kitabdan fərqli olaraq, burada əsas diqqət fəlsəfə, yanaşma və ideyalara yox, praktikada istifadə oluna biləcək konkret materiallara yönəlib. Müəllif çox böyük analitik iş görüb. Təbii ki biz detalları çox dərindən araşdırmayacağıq ki, oxucu kitabın onu maraqlandıran hissəsini özü oxuya bilsin.

Başlayaq 👇

Fəsil 1. Niyə ənənəvi idarəçilik (money management) işləmir

Əksər insanlar professional investoru bahalı kostyum geyinən, xəbərləri izləyən, şirkət direktorları ilə ünsiyyət quran və öz intuisiyasına əsaslanaraq hansı səhmləri almağa qərar verən biri kimi təsəvvür edir. Bu yanaşma aktiv idarəetmə (active management) adlanır. Lakin O'Shaughnessy onilliklər boyu məlumatları analiz edərək şok nəticəyə gəlir: bu yanaşma işləmir ❌

Əsas problem ondadır ki, insanlar emosional varlıqlardır. Hətta ən təcrübəli fond menecerlər belə bazar düşəndə panikaya düşür, bazar qalxanda isə həddindən artıq həvəslənirlər. Morningstar məlumatlarına görə, 10 illik dövrdə aktiv idarə olunan fondların 74%-dən 80%-ə qədəri S&P 500 indeksindən geri qalır. Çünki İndeks qalibi “tapmağa” çalışmır, sadəcə bazarı izləyir. Məhz buna görə də çox vaxt canlı ekspertlərdən daha effektiv olur.

Fəsil 2. Etibarsız ekspertlər: Niyə rəqəmlər insanlardan ağıllıdır

Bir çox investor analitiklərin proqnozlarına güvənir, lakin O'Shaughnessy göstərir ki, insan mühakiməsi investisiyada ən zəif halqadır. Riyazi modellər (alqoritmlər) uzunmüddətli perspektivdə həmişə ekspertləri üstələyir.

İnsan beyni statistika ilə işləmək üçün uyğun deyil. Biz psixoloji tələlərə meylliyik:

• Recency (“ən yeni məlumat”) effect— əgər səhm son üç ayda artıbsa, biz düşünürük ki, o həmişə artacaq,
• Fundamental göstəricilərin göz ardı edilməsi — yeni texnologiya haqqında gözəl hekayəyə inanırıq, amma şirkətin mənfəət gətirib-gətirmədiyini yoxlamırıq.

Müəllif “subyektiv” yanaşmanı (insan fikri) və “aktuar” və ya "quantitative" yanaşmanı müqayisə edir. Riyazi model pis əhvalda oyanmır, Twitter-dəki xəbərlərdən qorxmur və zərərdən sonra “qisas almağa” çalışmır. Model sadəcə qaydaya əməl edir. O'Shaughnessy bildirir ki, hətta sadə model belə, ona fanatik şəkildə riayət olunarsa, hər altı aydan bir fikrini dəyişən parlaq analitikdən daha çox qazandıracaq. Bazar təsadüfi deyil, o intizamı mükafatlandırır və gələcəyi intuisiya ilə proqnozlaşdırmağa çalışanları cəzalandırır.

Fəsil 3. Oyunun qaydaları: Tədqiqat necə aparılıb

Nəticələrin dəqiq olması üçün O'Shaughnessy 1951–2003-cü illəri əhatə edən testləri üçün sərt qaydalar müəyyən etmişdir. Oxucu onun istifadə etdiyi iki əsas mexanizmi başa düşməlidir: ranking (deciles) və rebalanslaşdırma.

1. Decile ranking (10%-lik qruplar)
Təsəvvür edin ki, bizdə 1000 şirkət var. Müəllif onları müəyyən bir göstəriciyə görə sıralayır, məsələn, qiymət/mənfəət əmsalı (P/E). Sonra onları 10 bərabər qrupa bölür.

• 1-ci decile — ən ucuz 10%
• 10-cu decile — ən bahalı 10%

2. İllik rebalanlaşdırma (annual rebalancing )🔄
Müəllif səhmləri alıb 50 il saxlamır. O, portfeli ildə bir dəfə “təmizləyirdi”.

• Məsələn, 1 yanvarda o, öz formulu üzrə 50 ən yaxşı səhmi seçir. Düz bir il sonra o, bazara yenidən baxır. Əgər hansısa səhm artıq “ucuz” deyilsə, onu satır və yeni ucuz olanı alır. Bu, portfeldə yalnız qaydalara uyğun səhmlərin qalmasını təmin edir.

Səhm “kainatları” 🌍- əsas iki kateqoriyaya bölür

• All Stocks — kapitalizasiyası $150 milyon+ olan şirkətlər
• Market Leaders — böyük, etibarlı şirkətlər

Və bütün nəticələri "passiv" indeks ilə müqayisə etdi:

S&P 500 təhlil olunan dövrdə təxminən 12.38% gəlir gətirdi. Və risk ölçüsü olaraq istifadə olunan standard kənarlaşma 16.8% oldu.

Fəsil 4. Ölçü vacibdir: Şirkətlərin kapitalizasiyası

Kapitalizasiya — şirkətin ümumi dəyəridir. Müəllif şirkətləri ölçüyə görə bölərək micro-cap şirkətlərin (25 milyon dollara qədər) daha yüksək gəlir verdiyini (təxminən illik 19.3%) aşkar etdi.

Amma bu səhmləri real həyatda almaq çətindir. Böyük məbləğlə alsanız, qiyməti özünüz qaldıracaqsınız. Satanda isə qiymət düşəcək. Üstəlik alış-satış fərqi (spread) də gəlirin böyük hissəsini “yeyəcək”.

Adi investor üçün müəllif $150 milyon+ şirkətlərə baxmağı tövsiyə edir. Bu qrupda gəlir daha stabildir.

Fəsil 5. P/E: Populyar, amma təhlükəli

P/E (Price to Earnings) — birjada ən məşhur göstəricidir. Əgər P/E 10-dursa, bu o deməkdir ki, cari mənfəətlə şirkət özünü 10 ilə “ödəyəcək”.

O'Shaughnessy “All Stocks kainatında ən aşağı P/E-yə malik 50 səhmi almaq” strategiyanı test etdi. Nəticə:

• Aşağı P/E illik 16.31% gəlir gətirdi.
• S&P 500: eyni dövrdə təxminən 12.38% gətirdi.

Yüksək P/E isə çox təhlükəlidir. Əgər siz çox yüksək P/E-yə (məsələn, 50 və ya 100) malik “dəbdə olan” səhmləri alırsınızsa, sizin orta gəliriniz 8.4%-ə düşür — bu isə sadəcə indeks almaqdan xeyli pis nəticədir.

O'Shaughnessy sübut edir ki çox baha olan “parlaq ulduz”u almaqdansa, ucuz olan “darıxdırıcı” şirkəti almaq daha yaxşıdır.

Fəsil 6. P/B: “Dəmir və divarlar” üçün qiymət

P/B (Price-to-Book Value) — şirkətin bazar qiymətinin onun balans dəyərinə nisbətidir. Sadə dillə desək: təsəvvür edin ki, şirkət bu gün bağlanır, bütün avadanlıqlarını, binalarını və anbarlardakı ehtiyatlarını satır, borclarını ödəyir və qalan məbləği səhmdarlar arasında bölür. Qalan hissə — “balans dəyəri”dir.

O'Shaughnessy birjada real aktivlərinin dəyərinə yaxın (və ya ondan aşağı) qiymətləndirilən şirkətləri yoxladı. Müəllif kapitalizasiyası $150 mln-dan çox olan şirkətləri götürdü və onları P/B göstəricisinə görə 10 qrupa (deciles) böldü.

• Ən yaxşı qrup (P/B üzrə ən ucuz 10%): illik 14.42% gəlir.
• Ən pis qrup (ən bahalı 10%): cəmi 8.08%.

Göstəricilərin analizi:
14.42% gəlir S&P 500 (12.38%) ilə müqayisədə yaxşı görünür, lakin bu strategiyanın “qaranlıq tərəfi” var — risk.

• Standart kənarlaşma (volatillik): 22.3% (indeksdə — 16.8%). Bu o deməkdir ki, bu səhmlərin qiyməti bazardan xeyli daha çox “sallanır”.
• Maksimum düşüş: ən pis dövrlərdə portfel öz dəyərinin 42.6%-ni itirirdi.

Nəticə:
Biznesin “əti və sümüklərini” almaq sərfəlidir, amma bu strategiya səbir tələb edir.

Fəsil 7. P/CF: Nağd pul vs mühasibat nağılları

Əgər P/E-də istifadə olunan xalis mənfəət təcrübəli mühasib tərəfindən “düzəldilə” bilirsə, Cash Flow — şirkətə daxil olan real puldur. O'Shaughnessy P/CF (Price to Cash Flow) göstəricisini daha dürüst hesab edir. Müəllif qiymətinə nisbətən böyük həcmdə nağd pul qazanan şirkətləri axtardı və bazarı yenidən decile-lərə böldü.

• 1-ci decile (ən ucuz P/CF): 17.14% illik gəlir.
• 10-cu decile (ən bahalı): cəmi 6.64%.

Rəqəmlər və risklər:

• Bazar üzərində üstünlük: strategiya 10 illik dövrlərin 84%-də S&P 500-i üstələyib. Bu kitabdakı ən stabil göstəricilərdən biridir.
• Maksimum düşüş: -39%.

Nəticə:
Nağd pul — biznesin qanıdır 💉 Şirkətlər aşağı P/CF ilə əsl “pul çap edən maşınlar”dır və bazar onları hansısa səbəbdən undervalue edir. Əgər siz portfel üçün möhkəm təməl qurmaq istəyirsinizsə, bu göstərici sizin əsas müttəfiqiniz olmalıdır. Bu, sizi kağız üzərində mənfəət göstərən, amma real pulu olmayan şirkətlərdən qoruyur.

Fəsil 8. P/S: Bütün göstəricilərin kralı 👑

Bu kitabın ən vacib fəsilidir. O'Shaughnessy bildirir ki, P/S (Price-to-Sales) — səhmlərin qiymətləndirilməsində “qızıl standartdır”. Revenue — saxtalaşdırılması demək olar ki, mümkün olmayan göstəricidir (bunu mübahisələndirmək olar).

Tədqiqat metodologiyası:
Müəllif “All Stocks” qrupundan ən aşağı P/S-yə malik 50 səhmi aldı.

• 1-ci decile nəticəsi: fantastik 18.04% illik gəlir.

• Standart kənarlaşma: 22.6%.

Əksinə yüksək P/S — pul itirməyin ən etibarlı göstəricisidir. İllik satışlarından 10 dəfə baha olan şirkətlər demək olar ki, həmişə “overheated” olur. "P/S < 1" olan şirkətləri almaq — varlanmağa aparan birbaşa yoldur.

Fəsil 9. Dividend gəlirliyi: İnvestorun sakit limanı 🛡️

Dividendlər — şirkətin sizə nağd şəkildə ödədiyi mənfəət payıdır. Bəziləri bunu “pensiya strategiyası” hesab edir, amma O'Shaughnessy bunun aşağı risklə qazanc əldə etməyin ən yaxşı yollarından biri olduğunu sübut edir.

Tədqiqat metodologiyası:
Bu fəsildə müəllif “Market Leaders” (böyük şirkətlər) üzərində fokuslanır və ən yüksək dividendlərə malik 10% şirkətləri seçir.

• Nəticə: 13.67% illik gəlir.
• S&P 500: 12.38%.

Ancaq vacib olan faktor, bu gəlir daha aşağı risk ilə qazanılır.

• Standart kənarlaşma: 16.4% — bu kitabda ilk dəfədir ki, strategiya həm daha gəlirli, həm də bazardan daha az risklidir.
• Maksimum düşüş: -28% (1973–74 dövründə bazar -42% düşmüşdü).

Fəsil 10. Value faktorların kombinasiyası: Kim qalib gəldi?

Bu fəsildə müəllif kitabın birinci yarısına yekun vurur və bütün göstəriciləri müqayisə edir.

Yekun cədvəl (CAGR):

1. Aşağı P/S: 18.04%
2. Aşağı P/CF: 17.14%
3. Aşağı P/E: 16.31%
4. Aşağı P/B: 14.42%
5. Yüksək dividend: 13.67%

Əsas nəticə:
Bütün value strategiyalar uzunmüddətli perspektivdə bazarı üstələyir.

Lakin müəllif vacib bir məqamı qeyd edir: value strategiyalar tez-tez 3–5 illik dövrlərdə growth səhmlərinə uduzur. Məhz bu dövrlərdə investorların çoxu strategiyanı tərk edir 😬

Növbəti hissələrdə kitabı izah etməyə davam edəcəyik

1997-ci ilin avqust ayında Sankt-Peterburq şəhərində qəfil atəş səsləri eşidildi🔫. Nevsky Prospekt üzərində çardaqda gizlənmiş snayper AK-47 ilə hökumət “Volvo”suna atəş açdı. Hədəf 36 yaşlı Mikhail Manevich idi — şəhərin özəlləşdirmə komitəsinin rəhbəri. Güllə avtomobilin damını deşərək onu yerindəcə öldürdü.

Eyni anda isə göy üzündə Mark Mobius Nijniy Novqorod istiqamətində uçurdu ✈️ — O növbəti satışa çıxarılan aktivləri qiymətləndirməyə gedirdi. Bu hadisə onun üçün sadəcə kriminal xəbər deyildi, inkişaf etməkdə olan bazarlarda risklərin nə qədər yüksək olduğunu xatırladan sərt siqnal idi.

O, Qərb kapitalının dünyanın ən uzaq nöqtələrinə ekspansiyasının simvoluna çevrildi 🌍. İnkişaf etməkdə olan bazarların pioneri kimi Wall Street və City of London investorlarını inandırdı ki, Thailand, Brazil və ya Russia kimi ölkələrə investisiya etmək avantüra deyil — yüksək gəlirin yeganə yoludur.

Səyyah investor ✈️🌴

Mobius ilin 300-dən çox gününü şəxsi Gulfstream təyyarəsi ilə səyahətdə keçirirdi. O, Singapore şəhərində qızardılmış əqrəblər, səhrada dəvə əti, rəsmi qəbullarda qoyun gözü dadmışdı.

Buna görə də ona “maliyyə dünyasının Indiana Jones-u” deyirdilər. Amma bu ekzotikanın arxasında dəmir intizam və güclü akademik baza dayanırdı. Massachusetts Institute of Technology-də fəlsəfə doktoru olan Mobius, onilliklər ərzində formalaşdırdığı prinsiplərlə imperiya qurmuşdu 📚

Bellmore-dan MIT-ə 🎓

Mobius 17 avqust 1936-cı ildə Bellmore (Long Island) şəhərində, Almaniya və Puerto-Rikodan olan immiqrant ailəsində anadan oldu. Uşaqlıqdan əməksevərlik və qənaətkarlıq onun düşüncə tərzini formalaşdırdı.

O, əvvəlcə Boston University-də incəsənət və kommunikasiya oxudu, sonra iqtisadiyyat və politologiyaya keçdi. Magistr dərəcəsindən sonra MIT-də doktorluq aldı. Yaponiyanın Kyoto University-də təhsil isə ona Asiya mədəniyyətini dərindən anlamağa kömək etdi.

Ancaq investisiya dünyasına ayaq basmamışdan əvvəl o, barlarda piano çalmaqdan tutmuş silahların nəzarəti üzrə konsultasiyaya qədər müxtəlif işlərdə çalışmışdı 🎹

Böyük dönüş nöqtəsi 📊

1960-cı illərdə o Hong Konga köçür və orda məsləhətçi kimi çalışır. 1987-ci ildə əfsanəvi investor John Templeton onu Templeton Emerging Markets Fund-a rəhbərlik etməyə dəvət etdi — bu, New York Stock Exchange-də listinq olunan ilk inkişaf etməkdə olan bazarlar fondu idi.

Mobiusun yanaşması klassik value investing ilə “yerində araşdırma”nın qarışığı idi. O kondisionerli ofisdən milyardları idarə etmək mümkün olmadığını vurğulayırdı. Cənubi Amerika, Asiya və Afrika-da şirkətləri səyahət edərək, aralarında mükəmməl investisiya hədəfləri axtarırdı.

FELT sistemi: reallığın filtri 🧠

Mobius bazarları qiymətləndirmək üçün FELT sistemini yaratdı:

• Fair ⚖️ — investor hüquqları qorunur mu?
• Efficient ⚙️ — əməliyyatlar nə qədər səmərəlidir?
• Liquid 💧 — aktivdən çıxmaq mümkün olacaq mı?
• Transparent 🔍 — şirkətdə nələrin baş verdiyini görmək olur mu?

Onun fikrincə, şəffaflıq yoxdursa — sizi aldatmaq istəyirlər (və aldadacaqlar)

“Pis vaxtlar — yaxşı vaxtlardır” 📉➡️📈

Mobius bazar çöküşlərini fürsət kimi görürdü. O, əsas pullarını böhran zamanı qazanmışdı — xüsusilə Thailand (1997) və Russia (1998) dövrlərində.

Emosiyaların investisiyada ən böyük düşmən olduğunu vurğulayırdı. Hətta Stanford University araşdırmasına istinad edərək deyirdi ki: qorxu hissi zəif olan insanlar daha yaxşı investordur.

Acı dərslər ⚠️

Təbii ki Mobiusun , səhvləri də olurdu.

Qardaş Türkiyədə Kepez Electric investisiyası kağız üzərində ideal görünürdü. Amma Uzan ailəsi (Çukurova Grup) "Kepezi" şəxsi “kassa”ya çevirdi. Mobius məhkəmələrdə mübarizə aparsa da, qalib gələ bilmədi.

Braziliyada isə Mesbla ilə oxşar vəziyyət yaşandı — əsas səhmdarlar problemləri gizlədib sakitçə öz paylarını satdılar. İnvestorlar da bankrot olan bir şirkət ilə üz üzə qaldılar.

Risk və qumar arasındakı sərhəd 🎲

Mobius məlumat yoxdursa, investisiya qumardır deyirdi.

Müasir alətlər bu sərhədi daha da incə edir: Quant trading 🤖, Prediction markets 📊, 0DTE opsionları (yəni bir günlük - müddəti “sıfır” olan opsionlar)⚡

Onun fikrincə, bunlar dəyər yaratmır, sadəcə spekulyasiyadır.

Son illər və miras 🕊️

Mobius bazar qarşısında “təvazökarlığı” əsas prinsip sayırdı. O, son günlərinə qədər öyrənməyə davam etdi, yeni fondlar yaratdı və yeni bazarlar araşdırdı.

Mark Mobius 15 aprel 2026-cı ildə Singapore şəhərində 89 yaşında vəfat etdi.

Onun həyatı göstərdi ki, inkişaf etməkdə olan bazarlar yalnız risk deyil — həm də milyonlarla insanı yoxsulluqdan çıxaran güclü mexanizmdir 🌍

O bir neçə kitabın müəllifidir və bu sözləri ilə yadda qalacaq:

Bu yaxınlarda biz istiqraz bazarının ən məşhur investorlarından biri — Bill Gross haqqında yazmışdıq. Onun, “sabit gəlir” gətirən alətlərdən yüksək gəlir əldə etmə bacarığı haqqında qısa qeyd etmişdik. İndi isə həmin yanaşmalardan birini daha detallı izah etmək istərdik: Faiz dərəcələri dəyişməsə belə qazanc əldə etməyə imkan verən strategiya: “ride the yield curve” yəni gəlirlilik əyrisindən faydalanmaq (“minmək” sözündən istifadə etmək istəmirik)📈 Gəlin hər şeyi ardıcıllıqla başa salaq.

📊 Gəlirlilik əyrisi nədir?

Gəlirlilik əyrisi — müxtəlif müddətli istiqrazların gəlirliliyini göstərən qrafikdir. Sadə misal: təsəvvür edin ki, bir bankda 3y, 6 ay, 1 il və s. kimi müddətli depozit faizləri müqayisə edən qrafik çizmisiz. Burda ən vacib məqam: emitent eyni olmalıdır.

Yəni bu qrafik bir emitentin fərqli müddətlər üzrə gəlirliliyini göstərir.
Normal vəziyyətdə faizlər qısa müddət üçün aşağıdır, uzun müddət üçün isə daha yüksəkdir. Bu, yuxarı meyilli (normal) əyri adlanır.

🧠 Keçək “ride the curve” strategiyanın mahiyyətinə:

Əvvəlcə əsas prinsipi xatırlayaq:

Və indi çox sadə ideya:

👉 Uzunmüddətli istiqraz al
👉 Müddət bitməmişdən əvvəl sat

⚙️ Bu strategiya niyə və necə işləyir?

Tutaq ki, siz 5 illik istiqraz alırsınız. 2 il saxladıqdan sonra o artıq 3 illik istiqraz olur, və 3 illik faiz dərəcəsinə görə qiymətləndirilir. Və:

• 3 illik istiqrazların faizi daha aşağıdır
• O zaman aşağı faiz nəticəsində istiqrazın qiyməti daha yüksəkdir

👉 Bu effektin nəticəsində:

• siz həm kupon gəliri qazanırsınız
• üstəlik istiqrazın qiymət artışından faydalanırsız

Əsas qazanc mənbəyi məhz budur.

🤔 “Hər şey bu qədər sadədirmi?”

Kaş ki, elə olardı 😄 Amma pulsuz (və risksiz) heç nə olmur. Bu strategiya yalnız müəyyən şərtlərdə işləyir:

1. 📈 Dik (steep) artan gəlirlilik əyrisi
   Müddətlər arasındakı fərq nə qədər böyükdürsə — qazanc da o qədər yüksəkdir.
2. 📉 Stabil və ya düşən faizlər
   Əsas şərt: 👉 faizlər kəskin dəyişməməlidir (artmamalıdır)
3. 💸 Aşağı qısamüddətli faizlər
   Bunu Bill Gross xüsusilə vurğulayırdı: short rates sıfıra yaxın olduqda strategiya daha effektivdir

💥 Real nümunə:
2013-cü ildə Federal Reserve, Quantitative Easing (uzun müddətli istiqrazlara dəstək) proqramını dayandıracağını elan etdi.
Nəticədə uzunmüddətli faizlər kəskin artdı və istiqraz qiymətləri düşdü.

👉 Bu, bazar üçün şok oldu, və məhz bu dövrdə Bill Gross ilk ciddi zərbəsini aldı.

🧩 Nəticə: “Ride the curve” strategiyası istiqraz bazarında faizlər dəyişməsə belə qazanc imkanı verən ən zərif yanaşmalardan biridir. Amma makroiqtisadiyyatı dərindən başa düşmək lazımdır.

Salam. Yazılar boyunca biz çoxlu terminologiyadan istifadə edirik. Hedge fund manager, dəyər-yönümlü investisiya, multiplikator və s. Düşündük ki əsas investisiya strategiyaları haqqında qısa məlumat olsa, oxucularımız üçün faydalı olar. Marafonumuz 🏃🏻‍♂️boyunca təbii ki biz bunları daha detallı 🔬 izah edəcəyik. Bunları bilən oxuyucularımız dərhal digər yazılara keçə bilər 😉

🧠 Fundamental Strategiyalar
Bu tip strateqiyalar biznesin təhlili üzərində qurulur və iki əsas növü var.

 •  📉 Dəyər (yönümlü) investisiya (Value Investing) – Şirkətin biznesini dərindən təhlil edərək, daxili dəyərindən aşağı qiymətləndirilmiş aktivlərin alınması.

•  🚀 Artım investisiyası (Growth Investing) – Gəlir və inkişaf potensialı yüksək olan şirkətlərin səhmlərinin alınması

Bu strategiyanı seçənlər adətən individual səhmlərə üstünlük verirlər.

🌍 Makroiqtisadi Strategiyalar.

Iqtisadiyyatın ümumi gedişatı proqnozlaşdırılır və onlara əsasən investisiya istiqamətləri müəyyən edilir.

 •  🌐 Qlobal makro strategiyası (Global Macro) – Qlobal iqtisadi, siyasi və maliyyə trendlərinə əsaslanan qərarlar

•  🪖 Geosiyasi investisiya (Geopolitical Investing) – Müharibə, sanksiyalar, seçkilər kimi geosiyasi hadisələrin nəzərə alınması

Bunu seçən investorlar geniş indeks fondları (məsələn “Nasdaq”), maliyyə və əmtəə törəmə alətləri (fyuçers, opsion və s.) və valyuta kimi alətlərdən istifadə edirlər.

🤖 Kvant və Sistemli Strategiyalar

 •  📊 Kvant (rəqəmsal) investisiyası (Quantitative Investing) – Alqoritmlər və statistik modellərlə investisiyaların idarə edilməsi.  

•  🔬 Statistik arbitraj (Statistical Arbitrage) – Qiymət fərqlərinə əsaslanaraq arbitraj imkanları 

•  📈 Trend izləmə (Trend Following) – Qiymət trendlərinə uyğun alış və satışlar

Bu tip strategiyalar istənilən alətlərdə müəyyən qeyri-effektivliyi axtararaq, onlardan faydalanmağa çalışırlar. İndiki dövrdə bunun üçün çox müasir məlumat bazası və hesablama gücü lazımdır.

🔐 Alternativ Strategiyalar

 •  🧬 Private Equity / Venture Capital – Özəl şirkətlərə (adətən birjada kotirovkası olmayan) və startaplara investisiya edirlər

•  🏠 Real aktivlər – Daşınmaz əmlak, infrastruktur, fiziki qızıl, sənət əsərləri və s.

🌱 Davranışsal və Tematik Strategiyalar

 •  🧠 Davranışsal investisiya (Behavioral Investing) – Bazar iştirakçılarının psixologiyasını nəzərə alaraq investisiya qərarların verilməsi. Əslində fikrimizcə bütün investisiya növləri insanın psixologiyasını nəzərə alırlar.

 •  🚀 Tematik investisiya (Thematic Investing) – Trendlərə fokus: Süni intellekt, ESG, biotexnologiya və s. Bu tip investorlar adətən individual səhm və ya müəyyən sektorun fondlarına (ETF) pul yatırırlar

⏳ Vaxt Aralığı və Stilə görə Strategiyalar

 •  🔄 Aktiv və passiv (Active vs Passive) – Aktiv idarəetmə - alqı satqı qərarların investor tərəfindən tez tez verilməsi. Passiv idarəetmədə isə indeks və ya səhm portfeli bir dəfə alınır və uzun müddət saxlanılır.

•  🕰 Qısamüddətli və uzunmüddətli (Short vs Long-term) – Gündəlik alqı/satqıdan, uzun müddət ərzində portfeldə saxlanılan investisiyalar.

Təbii ki siyahı bunlarla kifayətlənmir, ancaq biz əsas olanları qeyd etməyə çalışdıq.

Ani zərbə. Metalın cırıltı səsləri. Və hər şeyin bitə biləcəyi o səssiz pauza. 💥

Bu günkü yazımızın qəhrəmanı - Bill Gross - tələbəlik illərində çox ağır avtomobil qəzasına düşür. Uzun bərpa dövrü, xəstəxana otağı və məcburi hərəkətsizlik. Məhz orada onun əlinə həyatını dəyişəcək kitab keçir: "Beat the Dealer", müəllifi də məşhur Edward Thorp 📖

Gross bu kitabın əsas prinsipini anladı: "əgər ehtimal sənin tərəfindədirsə və sən intizamlısansa, uzun müddətdə nəticə proqnozlaşdırılandır."

Bərpa olunduqdan sonra o, dərhal Las Veqasa gedir 🎲
Amma oyunçu kimi yox — analitik kimi. Kartları sayır, mərc məbləğlərini idarə edir— və qazanır. Əlindəki 100 dolları, 10 000 dollara çatdırır. Bu, onun ilk “alpha”sı idi.

Sonra Bill Vyetnam müharibəsi dövründə ABŞ ordusunda xidmət edir 🎖️Gross ön cəbhədə döyüşmür, amma qeyri-müəyyənlik şəraitində qərarların verildiyi bir mühitə düşür. Səhvin qiyməti yüksəkdir. Ordu onun əsas stilini formalaşdırır: intizam, soyuq hesab və sistemli yanaşma.

Maraqlıdır ki, bir çox həmkarlar Bill Gross-da Asperger sindromuna bənzər xüsusiyyətlər görürdü. Bilməyənlər üçün bu sindrom insanda hiperfokus, birbaşa ünsiyyətdən qaçma və rəqəmlərə obsesiya yaradır.

Bənzər xüsusiyyətlər Michael Burry (big short filminin məşhur investor qəhrəmanı) və Elon Musk-da da var. Daha az emosiyalar, kütlə instinktinin olmaması və soyuqqanlılıq 🧠 Adi həyatda bunlar insanlarla ünsiyyətdə çətinlik yaradsa da, investisiyada — üstünlükdür:

1974-cü ildə Gross PIMCO şirkətinin həmtəsisçisi olur. Fond istiqrazlara investisiya edirdi. O dövrdə bu, ən sadə, aşağı riskli və “sıxıcı” alət hesab olunurdu.

Və məhz burada Gross öz əsas eksperimentinə başlayır. O, istiqrazları aktiv strategiyaya çevirir:

• “Dürasiyanı“ (Duration – “istiqrazın nağd axınlarının müddətlərinin ağırlıqlı ortalaması” – üzürlü sayın, başqa cür izahlı tərcümə edə bilmədim)  idarə edir
• Faiz dərəcələri və “Gəlirlilik əğrisi” üzərində oynayır
• Makroiqtisadiyyatı analiz edir

Onun əsas proqnozu — 1980-ci illərdən başlayaraq faiz dərəcələrinin uzunmüddətli enişidir 📉 Bu, maliyyə tarixində ən güclü trendlərdən biri idi.

Gross bunun üzərində sistem qurdu və onun fondu dünyanın ən böyüyünə çevrildi. Bill Gross onilliklər boyu bazarın nəticələrini qabaqladı. Onun orta illik gəlirliliyi— təxminən 7.8% 🔥Və bu səhmlərlə yox, “sıxıcı” istiqrazlar üzərində əldə edildi!

Amma təbii ki vacib nüansı unutmamalıyıq:

Bu göstəricilərə görə onu “İstiqrazların Kralı” adlandırmışdılar.

Ancaq “düzgün” zaman dəyişməyə başladı və kralın taxtı sallanmağa başladı.

2011-ci ildə Gross ABŞ dövlət istiqrazlarına qarşı mövqe aldı, faizlərin artacağını gözləyərək. Amma əksinə oldu — faizlər düşməyə davam etdi. Bu isə ona həm gəlir, həm də reputasiya baxımından zərər vurdu. Onun əsas üstünlüyü — trendi anlamaq — artıq əvvəlki kimi işləmirdi. Çünki yeni dövrdə faizlər artıq sıfıra yaxın idi.

2014-cü ildə PIMCO ilə qalmaqallı ayrılıq baş verdi ⚔️ Səbəbi isə komanda daxili konfliktlər və Bill Grossun çətin xarakteri. Bir müddət sonra o Janus Capital Group-a keçir (sonradan Janus Henderson), amma əvvəlki uğuru təkrarlaya bilmir. İnvestisiya mühiti artıq dəyişmişdi.

2019-cu ildə Bill Gross karyerasını başa vurmağa qərar verir ancaq onun mirası əvəzedilməzdir. Gross istiqrazların aktiv bazarını yarada bildi və investorlarla onlardan pul qazanmağı öyrətdi.

Gross “Everything You’ve Heard About Investing Is Wrong!” kitabının müəllifidir. Onun hekayəsi sadəcə uğur hekayəsi deyil - təsadüfi hadisənin həyatı dəyişməsi haqqında, intizamın istedaddan daha vacib olması haqqında və bazarda üstünlüyün necə yaradılıb itirilməsi haqqındadır.

Əsas nəticə isə dəyişmir:

2008-ci ilin yanvarında maliyyə bazarları artıq sinir böhranının astanasında idi 😨📉
ABŞ-da ipoteka böhranı sürətlə dərinləşirdi, banklar bir-birinin ardınca milyardlarla zərər yazırdı, investorlar isə artlq başa düşdü ki bu, adi korreksiya deyil — bu, daha dərin və daha təhlükəli bir şeydir ⚠️

Və məhz bu gərgin atmosferdə bütün maliyyə dünyasını şoka salan bir hadisə baş verir 💥

Bir insan. Bir treyder. Və təxminən 5 milyard avro zərər.

Nə fond. Nə komanda. Nə də mürəkkəb hedcinq sxemindən istifadə olunmuşdu. Sadəcə Fransız bankı Société Générale-də orta səviyyəli bir əməkdaşın qeyri etik hərəkəti.

Onun adı Jerome Kerviel idi.

Kerviel kim idi?

Jerome tipik “Wall Street canavarı” deyildi 🐺

O, Harvard University və ya London School of Economics kimi elit məktəblərin məzunu deyildi. Fransada orta səviyyədən bir ailədə böyümüş, regional universitetdə təhsil almış və bankdakı karyerasına… back-office bölməsində başlamışdı. Və bu da çox vacib bir məqamdır❗️

Çünki məhz back-office-dəki işi ona əsas üstünlük verdi: o, nəzarət sistemlərinin necə işlədiyini və onların boşluqlarını mükəmməl bilirdi 🔐

Burda 1995-ci ildə Barings Bank və Nick Leeson ilə baş verən hadisə yada düşür. Orada da hər şey demək olar ki, eyni idi.

Hər şey necə başladı

Société Générale-də Kerviel Avropa fond indeksləri üzrə ixtisaslaşmış treyder kimi çalışırdı 📊. Onun işi kifayət qədər darıxdırıcı idi:

— arbitraj
— kiçik əməliyyatlar
— minimal risk

Amma zamanla o qaydaları pozmağa başladı ⚠️Əvvəlcə kiçik, icazəsiz əməliyyatlar açdı. Sonra iştah böyüdü. Və nəhayət nəhəng pozisiyalara gətirib çıxardı. Öz hərəkətlərini gizlətmək üçün o, saxta hedcinq əməliyyatlarından istifadə edirdi. Əslində isə o, riskin bağlandığı illüziyasını yaradırdı, halbuki risk getdikcə artırdı 🎭📈

2008-ci ilin əvvəlinə qədər Kerviel-in topladığı mövqelərin həcmi 50 milyard avroya çatdı💣Bu, o dövrdə bir çox böyük şirkətlərin kapitallaşmasından daha çox idi. O, faktiki olaraq bankın taleyini bazarın istiqamətinə bağlamışdı 🎲 Və ən təəccüblüsü — bir müddət onun bəxti gətirmişdi 🍀Qiymətləndirmələrə görə, o, bank üçün təxminən 1.5 milyard avro qazanc gətirməyə belə nail olmuşdu… hər şey dağılana qədər.
Böhran səbəbindən bazarlar düşməyə başlayanda və marja tələbləri artanda, sxem açılmağa başladı 📉

Bank tələyə düşdü:
— nəhəng balans
— bazar düşür
— kreditorlar qapını sökür

Société Générale təcili olaraq Kerviel-in pozisiyalarını bağlamağa məcbur oldu. Və bu panika və aşağı likvidlik şəraitində baş verdi 😰 Nəticədə 4.9 milyard avro zərər yarandı. Ancaq ən qorxulu olan isə məbləğ deyil, bunun nə qədər uzun müddət diqqətdən kənarda qalmasıdır 😶

Kerviel daxili limitləri aşırdı, əməliyyatları saxtalaşdırırdı, nəzarət sistemlərinin boşluqlarından istifadə edirdi. Və bütün bunlar Avropanın ən böyük banklarından birinin daxilində baş verirdi. Və bunlar hamısı “güclü” daxili nəzarətin gözləri qabağında baş verdirdi:

🔹 Kerviel gündə 12–14 saat işləyirdi və demək olar ki, məzuniyyət götürmürdü — bu, rəhbərliyi şübhələndirməli idi
🔹 Onun əməliyyatları bəzən şübhə doğururdu, amma yoxlamalar səthi idi
🔹 O, əməliyyatları real göstərmək üçün həqiqi kontragent adlarından istifadə edirdi. Heç kim də qarşı tərəf ilə üzləşmə aparmırdı

Məhkəmə və nəticələr
2010-cu ildə Jerome Kerviel məhkəmə tərəfindən təqsirli bilindi ⚖️ Ona həbs cəzası və zərəri kompensasiya etmək öhdəliyi (təxminən 5 milyard avro — açıq-aşkar simvolik qərar) verildi. Sonradan hökmün bir hissəsi yüngülləşdirildi, amma bu hekayə artıq əfsanəyə çevrilmişdi 📚

Təbii ki, burada da müxtəlif komplo nəzəriyyələri ortaya çıxmışdı🕵️‍♂️

Çoxları bir sual maraqlandırırdı: necə oldu ki o bu qədər uzun müddət hər şeyi gizlədə bildi?

Kerviel-in öz sözlərinə görə:

Və nədənsə bu versiya olduqca inandırıcı görünür 🤔