2008-ci ilin yanvarında maliyyə bazarları artıq sinir böhranının astanasında idi 😨📉
ABŞ-da ipoteka böhranı sürətlə dərinləşirdi, banklar bir-birinin ardınca milyardlarla zərər yazırdı, investorlar isə artlq başa düşdü ki bu, adi korreksiya deyil — bu, daha dərin və daha təhlükəli bir şeydir ⚠️

Və məhz bu gərgin atmosferdə bütün maliyyə dünyasını şoka salan bir hadisə baş verir 💥

Bir insan. Bir treyder. Və təxminən 5 milyard avro zərər.

Nə fond. Nə komanda. Nə də mürəkkəb hedcinq sxemindən istifadə olunmuşdu. Sadəcə Fransız bankı Société Générale-də orta səviyyəli bir əməkdaşın qeyri etik hərəkəti.

Onun adı Jerome Kerviel idi.

Kerviel kim idi?

Jerome tipik “Wall Street canavarı” deyildi 🐺

O, Harvard University və ya London School of Economics kimi elit məktəblərin məzunu deyildi. Fransada orta səviyyədən bir ailədə böyümüş, regional universitetdə təhsil almış və bankdakı karyerasına… back-office bölməsində başlamışdı. Və bu da çox vacib bir məqamdır❗️

Çünki məhz back-office-dəki işi ona əsas üstünlük verdi: o, nəzarət sistemlərinin necə işlədiyini və onların boşluqlarını mükəmməl bilirdi 🔐

Burda 1995-ci ildə Barings Bank və Nick Leeson ilə baş verən hadisə yada düşür. Orada da hər şey demək olar ki, eyni idi.

Hər şey necə başladı

Société Générale-də Kerviel Avropa fond indeksləri üzrə ixtisaslaşmış treyder kimi çalışırdı 📊. Onun işi kifayət qədər darıxdırıcı idi:

— arbitraj
— kiçik əməliyyatlar
— minimal risk

Amma zamanla o qaydaları pozmağa başladı ⚠️Əvvəlcə kiçik, icazəsiz əməliyyatlar açdı. Sonra iştah böyüdü. Və nəhayət nəhəng pozisiyalara gətirib çıxardı. Öz hərəkətlərini gizlətmək üçün o, saxta hedcinq əməliyyatlarından istifadə edirdi. Əslində isə o, riskin bağlandığı illüziyasını yaradırdı, halbuki risk getdikcə artırdı 🎭📈

2008-ci ilin əvvəlinə qədər Kerviel-in topladığı mövqelərin həcmi 50 milyard avroya çatdı💣Bu, o dövrdə bir çox böyük şirkətlərin kapitallaşmasından daha çox idi. O, faktiki olaraq bankın taleyini bazarın istiqamətinə bağlamışdı 🎲 Və ən təəccüblüsü — bir müddət onun bəxti gətirmişdi 🍀Qiymətləndirmələrə görə, o, bank üçün təxminən 1.5 milyard avro qazanc gətirməyə belə nail olmuşdu… hər şey dağılana qədər.
Böhran səbəbindən bazarlar düşməyə başlayanda və marja tələbləri artanda, sxem açılmağa başladı 📉

Bank tələyə düşdü:
— nəhəng balans
— bazar düşür
— kreditorlar qapını sökür

Société Générale təcili olaraq Kerviel-in pozisiyalarını bağlamağa məcbur oldu. Və bu panika və aşağı likvidlik şəraitində baş verdi 😰 Nəticədə 4.9 milyard avro zərər yarandı. Ancaq ən qorxulu olan isə məbləğ deyil, bunun nə qədər uzun müddət diqqətdən kənarda qalmasıdır 😶

Kerviel daxili limitləri aşırdı, əməliyyatları saxtalaşdırırdı, nəzarət sistemlərinin boşluqlarından istifadə edirdi. Və bütün bunlar Avropanın ən böyük banklarından birinin daxilində baş verirdi. Və bunlar hamısı “güclü” daxili nəzarətin gözləri qabağında baş verdirdi:

🔹 Kerviel gündə 12–14 saat işləyirdi və demək olar ki, məzuniyyət götürmürdü — bu, rəhbərliyi şübhələndirməli idi
🔹 Onun əməliyyatları bəzən şübhə doğururdu, amma yoxlamalar səthi idi
🔹 O, əməliyyatları real göstərmək üçün həqiqi kontragent adlarından istifadə edirdi. Heç kim də qarşı tərəf ilə üzləşmə aparmırdı

Məhkəmə və nəticələr
2010-cu ildə Jerome Kerviel məhkəmə tərəfindən təqsirli bilindi ⚖️ Ona həbs cəzası və zərəri kompensasiya etmək öhdəliyi (təxminən 5 milyard avro — açıq-aşkar simvolik qərar) verildi. Sonradan hökmün bir hissəsi yüngülləşdirildi, amma bu hekayə artıq əfsanəyə çevrilmişdi 📚

Təbii ki, burada da müxtəlif komplo nəzəriyyələri ortaya çıxmışdı🕵️‍♂️

Çoxları bir sual maraqlandırırdı: necə oldu ki o bu qədər uzun müddət hər şeyi gizlədə bildi?

Kerviel-in öz sözlərinə görə:

Və nədənsə bu versiya olduqca inandırıcı görünür 🤔

Çoxlarınıza, xüsusilə də 2000-ci illərdə yaşamış insanlara yaxşı tanış olan bir şirkət haqqında bəzi maraqlı faktları bölüşmək istəyirik👇

Bu şirkətin yaşı 160 ildən çoxdur ⏳
Fəaliyyətinə hələ 1865-ci ildə kağız istehsalı ilə başlayıb 📄

Müxtəlif mərhələlərində isə:
• avtomobil şinləri 🚗
• elektrik kabelləri ⚡️
• qaloşlar (rezin ayaqqabılar) 👢
• elektrik enerjisi avadanlıqları 🔌
• televizorlar 📺
istehsal edib.

Amma dünya şöhrətini ona tamamilə başqa bir məhsul qazandırdı 🌍

Müəyyən bir dövrdə bu məhsul üzrə Dünya bazarının yarısından çoxuna sahib idi 📊 Onların modellərindən biri isə hələ də tarixdə ən çox satılan elektron cihaz sayılır 🏆

Düşünürəm Şirkətin adını artıq tapdınız😉
Söhbət Nokia şirkətindən gedir 📱

Bilmirəm sizdə necədir, amma mənim beynimdə dərhal o məşhur rinqton və sloqan səslənir: “connecting people” 🎶

📈 1994-cü ildə şirkət New York Stock Exchange-də listinqə çıxdı.

Səhmlər 1.25 dollar səviyyəsindən ticarətə başladı 💵
Və artıq 2000-ci ildə isə qiymət 60 dollara çatmışdı 🚀

Bu isə illik 85% (!) gəlir demək idi 🤯

Elə görünürdü ki, heç nə bu şirkəti sarsıda bilməz. Amma… təbii ki heç nə əbədi deyil ⏳

Gəlin qısa bir tarixi arayış verək:

📡 Şirkət kommunikasiya sektorunun perspektivini ilk anlayanlardan biri oldu və 1970-ci illərdən etibarən bütün diqqətini bu sahəyə yönəltdi.

Onların telefonları “isti pirojki” ( ya da “peraşki”) kimi satılırdı 🔥

Xüsusilə Nokia 3310 modeli — (kimdə olub? 😄) — möhkəmlik və keyfiyyətin simvoluna çevrilmişdi 💪📱 Amma rəqiblər təbii ki boş oturmurdu 👇

Şirkət məhsulun keyfiyyətinə fokuslandığı halda, bazara bir rəqib çıxdı. Və o artıq sadəcə məhsul yox, ekosistem yaradırdı 🌐

Bəli, düz tapdınız — bu Apple şirkəti və məşhur iPhone smartfonu idi 🍎

Texniki olaraq o vaxt daha zəif olsa da, yeni yanaşması ilə fərq yarada bildi. Müştərini cəlb etməyi çox yaxşı bacarırdılar.

📉 Nəticədə:

• satışlar azalmağa başladı
• zərərlər artdı

2012-ci ildə səhmlər 1.56 dollar-a qədər düşdü 💥Yəni 2000-ci ilin zirvəsindən 98% dəyər itirdi 😱Artıq 2013-cü ildə mobil telefon bölməsi Microsoft-a satıldı 🤝

Şirkət isə kommunikasiya avadanlıqları sektorunda qaldı 📡 Burada rəqabət daha yumşaq idi.

Bu qədər söz yığınından sonra, Sizdə belə bir sual yarana bilər:

❓ “Niyə mən bu gözəl günəşli günündə vaxtımı naftalin iyi verən şirkətə sərf edirəm?”

Cavab çox maraqlıdır 👇

Keçən ilin sonunda şirkətin yeni səhmdarı oldu 🤯 Bu da məşhur NVIDIA şirkətidir. Və əlbəttə ki, bu hadisə AI (Artificial Intelligence) ilə bağlıdır 🤖

Hazırda AI sorğularının əksəriyyəti böyük data mərkəzlərində işlənir 🏢Bu isə:
• çox resurs tələb edir ⚡️
• vaxt aparır ⏱️

Jensen Huang (NVIDIA şirkətinin rəhbəri) proqnozuna görə isə, yaxın gələcəkdə avtonom çalışan cihazların sayı artacaq:
• robotlar 🤖
• avtonom avtomobillər 🚘
• ağıllı eynəklər 🕶
Bu cihazlarda qərarlar millisaniyələr ərzində verilməlidir ⚡️Yəni hər cihaz əslində mini data mərkəzi olacaq 💻Amma bunun üçün güclü kommunikasiya texnologiyaları lazımdır 📡hansı ki NVIDIAda yoxdur. Və məhz burada Nokia-nın təcrübəsi ön plana çıxır 💡

📊 Bu xəbərdən sonra səhmlər 6 dollardan 8 dollara yüksəldi 📈

Düzdür, tarixi zirvələr hələ çox uzaqdadır…🔮 İndi də hamını maraqlandıran əsas sual:

Bu şirkət yenidən dirçəlib əvvəlki möhtəşəm günlərinə qayıda biləcəkmi?

160 illik tarix göstərir ki, NOKIA sağ qalmağı bacarır. İndi isə təkrar qalib gəlməyi bacardığını sübut etməlidir 💪

Son günlərdə xəbər lentlərini oxuyanda bu başlıq tez tez qabağıma çıxır:

“Məşhur investor Ray Dalio ABŞ iqtisadiyyatının və hegemonluğunun çökəcəyini proqnozlaşdırır” 📉

Belə xəbəri görüb keçmək, təbii ki, mümkün deyil 🥸Amma müəllifin böyük nüfuzuna baxmayaraq, tənqidi düşüncə bizi mövzunu daha dərindən araşdırmağa vadar etdi 🧠 Məlum oldu ki, bu onun üçün ilk dəfə deyil...

45 il əvvəl, Dalio-nun həyatında artıq oxşar dövr olub. O “dünyanın sonuna” inanaraq hər şeyi riskə atıb 💥

1980-ci illərin əvvəllərində dünya iqtisadiyyatı xaosun astanasında idi 🌍

ABŞ-da inflyasiya 1980-ci ildə 13.5%-ə çatmışdı 🔥İqtisadi artım demək olar ki, dayanmışdı. İşsizlik isə 11% səviyyəsində idi.
Bu — klassik staqflasiya dövrü (eyni anda iqtisadiyyatın zəifləməsi və yüksək inflyasiya) idi.

ABŞ bankları həddindən artıq yüksək faizli borclarla yüklənmişdi və bu borc balonu partlamaq üzrədir 💣. Ray Dalio, öz fikrinə o qədər əmin idi ki, 1982-ci ildə televiziya və Konqresdə açıq şəkildə deyirdi:

“Mən tam əminliklə deyə bilərəm ki, iqtisadiyyat çöküşə doğru gedir.”

Təbii ki bu sadəcə söz deyildi.(Bir çox “dahi proqnozçular” boş-boş danışmağı sevir, amma risk daşımırlar😏). Dalionun misalı isə fərqli idi. O, bazarın düşəcəyinə böyük məbləğdə pul yatırdı📉

Tam o ərəfədə, 1982-ci ilin avqustunda Meksika texniki defolt elan etdi. Hamı gözləyirdi ki, bu “fırtına” tezliklə ABŞ bazarlarına da keçəcək 🌪

Hər şey elə görünürdü ki, Dalio Wall Street-in yeni kahininə çevriləcək...

Amma, necə deyərlər — nəsə səhv getdi 😬

Dalio o vaxtın FED sədri Paul Volcker-in qətiyyətini nəzərə almamışdı:

1981-ci ildə faiz dərəcəsi təxminən 20% idi 💥 Amma inflyasiya zəifləməyə başlayan kimi, FED kursu kəskin dəyişdi:

👉 faizləri sürətlə endirilməyə başladı

👉 1983-cü ildə 9% səviyyəsinə qədər düşdü

Bazar bu addımlara güclü artım ilə reaksiya verdi🚀 Depressiya əvəzinə tarixdə ən güclü yüksəliş dövrlərindən biri başladı. S&P 500 indeksi 1982-ci ilin avqustunda təxminən 102 punkt səviyyəsində idi. 1 il sonra 50%-dən çox artdı 📈

Dalio üçün bu — fəlakət idi. Onun investisiyası tam maliyyə faciəsinə çevrildi 💣
Bridgewater demək olar ki, bütün aktivlərini itirdi və bütün əməkdaşlarını işdən çıxarmağa məcbur oldu.

Və vəziyyət o həddə çatdı ki:

👉 ailə xərclərini ödəmək və evini itirməmək üçün atasından $4 000 borc aldı

Amma Ray Dalio təslim olsaydı, böyük investor olmazdı. O, bu uğursuzluğu həyatının ən vacib dərsinə çevirdi:

“Mən 100% əmin olsam belə — hər şey fərqli baş verə bilər.”

Məhz buradan onun məşhur "Principles" kitabı📘 yarandı.

💡 Çıxaracağımız nəticələr:

• Ən böyük insanlar da səhv edir. Həmişə öz düşüncənə güvən 🧠

• Əgər proqnoz verən insan risk almırsa (əlini daşın altına qoymursa) — bu sadəcə boş söhbətdir 💬

• Hətta ən düzgün analiz belə gözlənilməz faktorlar qarşısında səhv nəticə göstərə bilər 🎯Ancaq bu Sizi öz hədəflərinizdən döndərməməlidir

Yanvar 2021-ci il. 🌍

Bütün dünya WhatsApp-ın yeni məxfilik siyasətini müzakirə edir və panika içində alternativ “təhlükəsiz” messencerlər axtarır. 📱😰
Və həmin anda Elon Musk Twitter-də (indiki X) cəmi iki sözdən ibarət qısa bir post paylaşır:

“Use Signal” - (Signal istifadə edin).

Musk əslində təhlükəsiz messencer olan Signal-ı nəzərdə tuturdu. 🔐

Amma insanlar başqa cür eşitdilər 💸📈

🚀 Musk effekti: niyə hamı ona qulaq asır?

2021-ci ilə qədər Elon Musk bir çox fərdi investor üçün demək olar ki, maliyyə ilahəsinə çevrilmişdi. 🧠⚡️ Onun bir sözü belə səhmləri ya kosmosa 🚀, ya da uçuruma göndərə bilirdi.

Və belə hallar artıq bir neçə dəfə baş vermişdi:

• GameStop. Musk “Gamestonk!!” tvitini yazdı və videooyun şirkətinin səhmləri bir neçə saat ərzində 50% artdı. 🎮📈
• Dogecoin. Bir it şəkli 🐕 və ya “xalq kriptosu” haqqında zarafat belə meme-coin-in qiymətini dəfələrlə artırmağa kifayət edirdi. 🚀
• Tesla. Hətta bir dəfə öz şirkətinin səhm qiyməti barədə “çox yüksəkdir” yazmışdı, və şirkət dərhal $14 milyard kapitalizasiya itirdi. 📉💰

İnsanlar onun yazılarında çağrılar axrarırdı:

Əgər Elon nəyisə qeyd edirsə — orada pul var. 💵🏃‍♂️🏃‍♀️

🔎 Qayıdaq bizim söhbətə.

Ticarət terminallarında investorlar Signal Advance şirkətini tapdılar (ticker: SIGL) və onun səhmlərini kütləvi şəkildə almağa başladılar. 📊 Amma bir məqama fikir verən olmadı:

Messencer Signal — qeyri-kommersiya təşkilatıdır və onun birja səhmləri ümumiyyətlə mövcud deyil.

Amma bu fakt kütləni dayandırmadı. 😅

📈 Mexanizm artıq işə düşmüşdü. Texasdakı kiçik bir şirkətin səhmləri — illərlə $0.60 civarında satılan — cəmi iki günə $70-a qədər yüksəldi. 🤯
Bu 11 000% artım demək idi. 🚀

• Şirkət nə ilə məşğuldur? ➡️ Tibbi sensorlar istehsal edir. 🏥

• Musk ilə əlaqəsi varmı? ➡️ Heç bir əlaqə yoxdur.

• Messencer ilə əlaqəsi varmı? ➡️ Yoxdur.

Sensor istehsal edən bu şirkətin kapitalizasiyası bir neçə milyondan $3 milyarda qədər qalxdı 😄💰

💥 Ayılma

Messencer Signal rəhbərliyi rəsmi açıqlama verdi: “Sizin investisiya etmək istəyinizi başa düşürük, amma biz onlar deyilik!”

İnsanların çoxu səhv aktiv aldığını başa düşəndə proses dərhal tərsinə döndü. 📉

Balon necə sürətlə şişmişdisə, elə sürətlə də partladı. 💥

Yüksək qiymətdə alanlar və Musk möcüzəsinə ümid edən investorlar demək olar ki, hər şeyi itirdilər. 😬

📚 Bu hadisə bazarda tez-tez faktlarla yox, emosiyalarla ticarət edildiyini göstərən çox aydın nümunədir. 🧠 Hətta Musk nəyisə tərifləsə belə:

• bu, səhm almaq çağırışı demək deyil ❗️

• twitl'ər maliyyə məsləhəti deyil 📉

• sosial şəbəkələrdə tələsik reaksiya çox vaxt kritik düşüncəni öldürür ⚡️

P.S. 😄

Ən maraqlısı odur ki, birjadan xəbəri olmayan Bakı sürücüləri, Musk-ın sözlərini tam fərqli başa düşdülər. 🚗
Onlar “USE SIGNAL” ifadəsini öz devizlərinə və hərəkətə çağırışlarına çevirərək, hər fürsətdə siqnala basırlar 😉🚦 📢 📢 📢

2021-ci ilin fevral ayında ARK Invest şirkətinin ofisi məktublarla dolmuşdu. ✉️ Bəziləri qazandıqları milyonlara görə təşəkkür edirdi. Digərləri isə eyni sözləri yazırdı:

“Zəhmət olmasa mənim səhmlərimi satmayın — mən sizə inanıram.”

Həmin anda ARK Innovation ETF ən çox müzakirə olunan fond olub. Onun xanım idarəçisi — Cathie Wood, İrlandiyadan köçən miqrantların qızı idi. Və o, investisiya dünyasının ulduzuna çevrilmişdi. Hər şey çox gözəl səslənir, amma cəmi bir il sonra həmin investorlar artıq tam başqa sual verirdilər:

“Nə baş verir?”

Karyerasının başlanğıcı🏦:

Cathie Wood 1980-ci illərin əvvəlində iqtisadçı və analitik kimi çalışırdı. 📊
Karyerasında ən vacib epizodlardan biri onun başqa bir xanım investor və sahibkar Lulu C. Wang ilə əməkdaşlığı idi.

1998-ci ildə onlar birlikdə Tupelo Capital Management hedc-fondunu yaratdılar. Fond tematik investisiyalarla məşğul olurdu və 2000-ci illərin əvvəlində təxminən $800 milyon aktiv idarə edirdi. Diqqətəlayiq məqam isə odur ki, həmin dövrdə bu, Wall Street üçün demək olar ki, unikal — tamamilə xanımlardan ibarət investisiya tandemi idi.

Fond menecerlərinin böyük əksəriyyətinin kişi olduğu bir sənayedə Wood və Wang ittifaqı iki qadının böyük investisiya biznesi qurub idarə etməsinin nadir nümunəsinə çevrilmişdi.

Bir neçə il sonra Wood AllianceBernstein şirkətində portfel meneceri oldu.
Və artıq 2014-cü ildə o, böyük riskə gedərək öz şirkətini qurdu — ARK Invest.

ARK adı Active Research Knowledge kimi açılır. Amma diqqətli oxucular burada "Noah’s Ark" (Nuh gəmisi) ilə də əlaqə görürlər. ⛵️

Wood öz fondunu gələcəyin texnologiyaları üçün bir növ “gəmi” adlandırırdı.

Gələcəyə böyük yatırım

Wood-un investisiya fəlsəfəsi sadə və radikal idi:

"Stabil şirkətlərə deyil, texnoloji “inqilabi texnologiyaya” investisiya etmək. "🚀

O, aktiv şəkildə süni intellekt, genomika, robototexnika sahələrdən olan şirkətlərin səhmlərini alırdı. Ən böyük yatırımı isə Tesla şirkətidir.

Əksər analitiklər Tesla-nı həddindən artıq bahalı hesab edərkən, Wood onun potensialına inanır, və bir neçə dəfə daha baha ola biləcəyini vurğulayır.

🏆 2020: triumf anı

COVID-19 pandemiyası başlayanda texnologiya şirkətləri sürətlə böyüməyə başladı.
ARK Innovation ETF bazarda ən yaxşı nəticələrdən birini göstərdi. 2020-ci ildə fondun gəlirliliyi 150%-dən çox oldu. 📈

Investorlar sözün əsl mənasında fondu almağa axışdılar. ARK Invest-in idarə etdiyi aktivlər bir neçə milyard dollardan on milyardlarla dollara qədər artdı. Cathie Wood maliyyə mediasının əsl ulduzuna çevrildi. Onu televiziya proqramlarına dəvət edərərk müsahibələr alırdılar və bir çox fərdi investorlar onun əməliyyatlarını kopyamağa çalışırdı.

Elə bil ki, o gələcəyin formulunu tapmışdı.

☯️ Amma bazar həmişə sübut edir ki, uğur daimi olmur. 2021-ci il dönüş nöqtəsi oldu.

O ildə mənfəəti olmayan, sürətlə böyüyən texnologiya bizneslərin səhmləri sürətlə düşməyə başladı. ARK Innovation ETF pik nöqtəsindən 70%-dən çox dəyər itirdi. 📉Gələcəyin texnologiya liderləri hesab edilən bir çox şirkət 60–80% ucuzlaşdı. Investorlar pullarını kütləvi şəkildə çıxarmağa başladılar.

Ancaq bir çox fond menecerindən fərqli olaraq Cathie Wood strategiyasını dəyişmədi. O, yenə eyni səhmləri almağa davam etdi. Onun məntiqi çox sadə idi:

Tənqidçilər onun strategiyasını həddindən artıq riskli adlandırmağa başladılar.
Bəzi analitiklər deyirdi ki, 2020-ci ilin uğuru sadəcə şans 🎲 idi. Amma Wood əvvəl etdiyi kimi yenə də eyni şeyi etdi — gələcəyə baxışı dəyişmədi. 🎯

Hazırda onun portfelinin 25%-i cəmi 5 şirkətdən ibarətdir:

Tesla, Shopify, Roku, Coinbase, Palantir.

Bəlkə də 10–15 ildən sonra aydın olacaq ki, Cathie Wood başqalarından əvvəl gələcəyi görən dahi investor idi… yoxsa sadəcə ona çox inanmaq istəyən bir insan. Amma bir şeyi artıq indidən demək olar:

Onun hekayəsi XXI əsrin ən maraqlı və dramatik investisiya tarixlərindən biridir. 📊🔥

2019-cu ilin aprel ayıdır. Dünya son dövrlərin ən səs-küylü IPO-larından birinə hazırlaşır. Birja səhnəsinə Zoom Video Communications çıxır 🚀. Dünyanın hər yerində investorlar əllərini ovuşdurur, məşhur videobağlantı şirkətinin səhmlərini almağa hazırlaşırlar.

18 aprel 2019. Ticarət başladı⏰. Birja terminalları açılan kimi Zoom Technologies şirkətinin (ticker: ZOOM) səhmləri kosmosa fırladı 🌌. Bir neçə sessiya ərzində qiymət simvolik bir neçə sentdən 20 dollara qalxdı. Artım 1100%-dən çox oldu 📈. “Uğurlu aktiv” alanlar artıq Bilgəhdə villalara baxmağa başlamışdı 🏝.

Amma hər şey bu qədər hamar olsaydı, bu yazımız olmayacaqdı 😉. Burada çooox kiçik bir problem var idi ⚠️. Hamımızın istifadə etdiyi əsl videobağlantı servisi birjaya NASDAQ platformasında ZM tickeri ilə çıxırdı. Minlərlə investor isə tələsik və həyəcanla ZOOM tickerli Zoom Technologies səhmlərini alırdı 😅. Halbuki bu, vaxtilə mobil telefon istehsal etməyə cəhd etmiş, hadisə vaxtı isə nə aktual saytı, nə də işçiləri olan balaca bir Çin “boşqabıq” şirkət idi 📉. Təsəvvür edin, onların səhmdarları sevinclərindən necə şoka düşmüşdü 🤯.

Bu vəziyyət bir neçə gün davam etdi. Hətta analitiklər “İnsanlar, siz səhv şeyi alırsınız!” qışqıranda belə: 📢 — kütlənin eyforiyası çox güclü idi. Yeni investorlar yuxarı uçan qrafiki görür və ZOOM tickerinə pul tökməyə davam edirdilər 💸.

Vəziyyət o qədər absurdlaşdı ki, işə SEC (ABŞ Qiymətli Kağızlar Komitəsi) qarışdı 🏛. Onlar da:

1️⃣ “Səhv” Zoom səhmlərinin ticarəti məcburi dayandırıldı.

2️⃣ Şirkətin tickeri ZTNO dəyişdirildi, bir daha heç kim çaşmasın.

Final 🎬

Ticarət yeni adla bərpa olunanda səhmlər demək olar ki, sıfıra çökdü 📉. Vaxtında “qatardan düşə bilməyənlər Depoya qədər getdilər”. Əllərində heç nə istehsal etməyən şirkətin kağız parçaları ilə qaldılar 🧾.

Düşünürsüz ki, investorlar burdan dərs çıxardı və səhvlər üzərində işlədilər. Təbii ki yox…

Bu hekayə 2020-də yenidən təkrarlandı 😳 — pandemiya başlayanda və dünya evdən işləməyə keçəndə, Zoom şirkətinin gəlirləri artdı🏠. Ancaq insanlar yenə tickerləri qarışdırdı və Çin “Zoom”u heç nədən 240% qalxdı 📊 — ta ki tənzimləyici yenidən məsələyə əl qoyana qədər 🛑.

Einstein demişkən :

"Dünyada iki sonsuz şey var — kainat və insan axmaqlığı. Ancaq kainat üçün o qədər də əmin deyiləm." 🌌

Son aylarda baş verən hadisələrə görə biz də tarixi məlumatların analizini apardıq. Müxtəlif qaynaqlar o cümlədən CFA Institute tədqiqatları və ABŞ bazarlarının statistikası — göstərir ki, maliyyə bazarları hərbi münaqişələrə qarşı təəccüblü dərəcədə dayanıqlıdır 📊.

1️⃣ İlkin reaksiya

Hərbi əməliyyatların qəfil başlanması və ya böyük terror aktları (məsələn, Pearl Harbor və ya September 11 attacks) adətən qısamüddətli şok yaradır 😨.

Investorlar qeyri-müəyyənliyə dərhal reaksiya verir və bu da indekslərin kəskin düşməsinə səbəb olur 📉. Ned Davis Research məlumatlarına görə, geosiyasi şokdan sonrakı ilk gündə bazar orta hesabla 1,1% düşür, ümumi eniş isə təxminən 4,8% olur.
Bu dövrdə kapital “müdafiə aktivləri”nə yönəlir 🛡

2️⃣ Sonrakı nəticələr

Adətən bu şok uzun çəkmir. Statistik olaraq bazarlar münaqişə başlayandan 16–22 gün sonra “dibi” tapır ⏳.
Tarixi analiz göstərir ki, 30 gün sonra bazar halların təxminən 50%-ində artıq bərpa olunur 📈.
Daha uzun üfüqdə — 6–12 ay ərzində — nəticələr daha müsbət olur. Tarix göstərir ki, bir çox müharibədən sonra (World War II, Korean War, Gulf War) fond indeksləri bir il ərzində artım nümayiş etdirib 📊.
Böyük miqyaslı münaqişələr zamanı (məsələn World War II və ya Vietnam War) bazar bəzən dövlət xərclərinin və müdafiə sifarişlərinin artması fonunda yüksəlirdi. Bu isə sənayenin inkişafını stimullaşdırırdı 🏭.

3️⃣ Nəticə

Uzunmüddətli investor üçün hərbi əməliyyatlar nadir hallarda portfelin dağılmasına səbəb olur 💼.

Tarix göstərir ki, bazara iqtisadi dövrlər, inflasiya və korporativ gəlirlər geosiyasətdən daha güclü təsir edir. Müharibələr qısamüddətli dövrdə volatillik yaratsa da, uzunmüddətli perspektivdə ABŞ səhmləri ümumiyyətlə artım tendensiyasına malikdir 📈.
Əsas məsələ müharibənin özü deyil, onun uzunmüddətli resessiyaya və ya inflasiya şokuna səbəb olub-olmamasıdır.
Elə burda da qeyd edim ki, ən mənfi nəticə elə 1973-cü il Ərəb-İsrail münaqişəsinin nəticəsində neft qiymətinin kəskin artması səbəbindən baş verdi.

2 may 2022-ci il. Bazar ertəsi. London vaxtı ilə 8:56. 🕗

Adi bir səhər idi. Və heç nə sürpriz olacağından (!) xəbər vermirdi. Treyderlər rahat şəkildə kofe süzür, həftəsonu macəraları müzakirə edirlər. Avropa bazarları sakit açılmışdı.

Amma bir saniyənin içində hər şey dəli kimi dəyişdi. 🙈

Avropa indeksləri qəfildən “qırmızıya boyandı” və aşağıya doğru yuvarlandı. İsveç bazarı (OMX Stockholm 30 indeksi) cəmi 5 dəqiqəyə 8% çökdü. Ardınca da Fransa, Almaniya və İtaliya da düşməyə başladı. Avropa bazarlarından bir anda 300 milyard avro “buxarlandı”. 📉

Təbii ki, panika başladı: 😱 Müharibə? Yeni virus? Qlobal çöküş?

Amma həqiqət daha sadə idi. Bu vaxt Citigroup-da 20 illik təcrübəsi olan trader Filip Jensen evdən işləyirdi. O gün üçün onun sadə bir tapşırığı var idi: $58 mln dəyərində səhmlər səbətini satışa çıxarmaq.

Lakin Filip maliyyədə “fat-finger error” (qalın barmaq səhvi) adlanan səhvi etdi:

58 mln rəqəmini “məbləğ” sahəsinə yox, “səhm sayı” sahəsinə yazdı.
Sistem sifarişi dərhal yenidən hesabladı. Və birjaya $444 milyardlıq order göndərildi. 🤯 Düşünün, bu məbləğ Danimarkanın GDP-sindən böyükdür (ölkə iqtisadiyyat ölçüsünə görə dünyada 37-ci yerdədir).

Deyəcəksiz ki - məşhur risk management harada idi? Niyə onu dayandırmadılar?

Əlbəttə ki, bankda qoruma sistemi var idi. Filip “göndər” düyməsini basanda sistem ona 711 alert göndərdi! 🚨🚨🚨
Amma “insan faktoru” işə düşdü. Biz bəzən ekrandakı xəbərdarlıqlara o qədər öyrəşirik ki, oxumadan “OK” basırıq. Bazar ertəsi. Səhər. Yəqin ki həftəsonu “maraqlı” keçmişdi. Və Filip də bütün xəbərdarlıqları rədd etdi.

Nəticədə nə oldu:

• Zərbə altına Avropa biznesinin nəhəngləri düşdü: LVMH, Nokia, H&M. Səhmləri bazara dəyər dəyməz qiymətinə “atılırdı”.

• Citigroup əməliyyatın özündə $50 mln itirdi və əlavə olaraq zəif nəzarətə görə $100+ mln cərimə aldı.

• Filip isə mükafat aldı... 🤩Təbii ki zarafatdır. Dərhal işdən çıxarıldı.

Treyderlər üçün dərs: tətbiqdə sifariş yerləşdirəndə həmişə sıfırları və vergülləri yoxlayın. Bazar tələskənliyi bağışlamır — xüsusilə də evdəki rahat kreslodan ticarət edirsinizsə. 😉

Əvvəlki postlarda biz Mohnish Pabrai kitabını qısa şəkildə izah etmişdik. Amma şəxsən mənim bu kitabda ən çox bəyəndiyim məqam — real investisiyaların oradakı qaydalarla üst-üstə düşməsidir.

Bu gün biz nəzəriyyəni kənara qoyub praktik misala baxmağa qərar verdik. Bunun üçün onun son böyük investisiyasını təhlil etdik. Mohnish Pabrai təxminən $100 milyon məbləğində vəsaiti Transocean şirkətinə yatırıb 💰

Pabrai ilk alışını 2025-ci ilin 3-cü rübündə orta hesabla təxminən $3 qiymətlə edib. 4-cü rübdə isə səhmləri $3.5–4.5 aralığında əlavə edib. Hazırda isə qiymət $6-dan yuxarıdır. Yəni o, ilk alışından cəmi yarım il ərzində təxminən 2 qat qazanc əldə edib 📈

Və bu gün biz onu 9 Dhandho qaydası ilə uyğunluğunu yoxlayacayıq 😉

🔎 Transocean Dhandho filtrindən necə keçir?

1️⃣ Existing business

Bu, 200 slaydlıq pitch deck-i olan trend startup deyil. Şirkət demək olar 100 illik tarixə malikdir, onlarla enişli çıxışlı neft dövrlərini keçib və offshore drilling sahəsinin lideridir.

2️⃣ Simple business

Mühəndislik çətin olsa da biznes model çox sadədir: dəniz platforması qur → icarəyə ver → gündəlik ödəniş al. Demək olar ki, daşınmaz əmlak kirayəsi kimidir — sadəcə mənzillər yox, milyardlıq qurğular.

3️⃣ Distressed industry

2014 neft çöküşündən sonra offshore sektoru “ölü sektor” sayılırdı. Şirkətlər iflas olurdu, qurğular metal lom kimi satılırdı. Pabrai məhz belə yerlərdə almağı sevir.

4️⃣ Durable moat

Transocean-un unikal 8-ci nəsil qurğuları var — ən çətin quyuları qaza bilən yeganə platformalar. Bu, brend yox, real fiziki moat-dır ⚙️ Belə qurğu tikmək həm çox bahalıdır, həm də illər çəkir.

5️⃣ Few Bets, Big Bets

Pabrai portfelində təxminən 10 şirkət saxlayır. Transocean ən böyük mövqelərdən biridir. 🎯

6️⃣ Value arbitrage

Səhmlərin ümumi bazar qiyməti şirkətin aktivlərinin dəyərindən təxminən 4 dəfə aşağıdır. Sanki zavodu içindəki metalın qiymətinə satırlar.

7️⃣ Margin of Safety

Şirkətin artıq ~$7 milyardlıq çoxillik kontraktları var. Neft qiyməti düşsə belə, pul axını təmin olunub 🛡

8️⃣ Low risk, High uncertainty

Sektorda qorxulu xəbərlər çoxdur: borc, ESG, enerji keçidi və s. Bütün bunlar ucuz qiymətə artıq daxil edilib. Amma real risk aşağıdır — dünya yenə də bu platformalara ehtiyac duyur.

9️⃣ Copycat yanaşması

Bəlkə yeganə istisna budur. Transocean texnoloji baxımdan müəyyən mənada innovatordur — 8-ci nəsil qurğular buna sübutdur.

🎯 Nəticə

Beləliklə, şirkət 9 qaydadan 8-inə artıqlamasıynan uyğun gəlir.

Bu, klassik Pabrai yatırımıdır:

qorxulu görünür → ucuzdur → risk məhduddur → potensial böyükdür

Məhz buna görə belə investisiyalar alış zamanı darıxdırıcı görünür — amma illər sonra dahiyanə sayılır ⏳📈

"The Dhandho Investor" kitabının təhlilinə davam edirik (1-ci hissə, 2-ci hissə). Mohnish Pabrai fəlsəfəsinin daha irəli səviyyəsinə keçirik.

Qayda 7: Margin of Safety — MÜTLƏQDİR! 🛡

Bu hissədə Pabrai bütün digər prinsiplərin mənasız olacağı əsas qaydadan danışır. Əlbəttə, biz bu anlayışı Buffett, Benjamin Graham və digər investorların çıxışlarından dəfələrlə eşitmişik.

Söhbət margin of safety — yəni təhlükəsizlik ehtiyatından gedir.

Bütün böyük investorlar intuitiv olaraq əməl ettikləri ideya: təhlükəsizlik ehtiyatı nə qədər yüksəkdirsə, risk bir o qədər aşağı, potensial gəlir isə bir o qədər yüksəkdir.
Bu bizə paradoks kimi səslənir, çünki investisiya aləmində və təhsildə onilliklər boyu əksini eşidmişik: risk çoxdursa — gəlir də çoxdur.
Amma Pabrai göstərir ki, praktikada ən möhtəşəm nəticələri riskdən qorunanlar əldə edib.

O, bazarın qiymətləri kəskin endirdiyi misalları təsvir edir:

• İndividual səhmlər panika səbəbindən düşür 📉
• bütöv sektorlar problemli sayılır
• bəzən isə makroşok nəticəsində bütün bazar çökür

Məhz belə anlarda həqiqi margin of safety yaranır — qiymət artıq ən pis ssenariləri əks etdirir. Yəni baş verə biləcək bütün mənfi hadisələr çoxdan qiymətə daxil edilib.

Dhandho-investor üçün bu hallar diqqətlə izləmək siqnalıdır 👀

Qayda 8: Aşağı riskli, amma "qeyri-müəyyən" bizneslərə investisiya et 🎲

Bu hissədə Pabrai «risk» və «uncertainty» anlayışlarının fərqini izah edən maraqlı nümunələr verir. Praktikada bu fərqi anlamayan və hər şeydə risk görən “peşəkarlar”a rast gəlirik.

Pabrai isə fərqi belə izah edir:
• risk — kapitalın daimi itirilmə ehtimalıdır
• uncertainty — mümkün nəticələrin diapazonudur

Kitabda gələcək nəticələri çox geniş diapazonda dəyişə bilən, amma fundamental riski aşağı olan biznes nümunələri verilir. Əsas məsələ ordadır ki, onların biznes modeli dayanıqlıdır.

Ən parlaq nümunələrdən biri ABŞ dəfn sənayesidir. Stewart Enterprises və Service Corp. kimi şirkətlər kiçik ailəvi dəfn bürolarını baha qiymətə alırdı və sonda borclarla yüklənirdi. Bazar yüksək borc yüklərindən qorxdu və səhmlər çökdü.

Amma Pabrai məsləyə fərqli nöqtədən baxdı:

• dəfn xidmətlərinə tələbat əsrlərlə demək olar dəyişmir
• əhali artır
• müştəri davranışı çox yavaş dəyişir

Başqa sözlə, səhmlərin qiymətinin gələcəyi qeyri-müəyyən idi, amma biznes özü sabit idi.
Bu isə ideal Dhandho situasiyasıdır:

Emosional təzyiq yüksəkdir — risk isə aşağıdır.

Qayda 9: İnnovatorlara yox, copycat-lərə investisiya et 🧠

Bu hissədə Pabrai geniş yayılmış bir mifi dağıdır — guya sərvət innovasiyadan yaranır.

Əksinə, əksər hallarda sərvət artıq sübut olunmuş ideyaları kopyalamaqla yaranır.

Məsələn, Microsoft şəbəkə funksiyalarının ideyalarını digər sistemlərdən götürüb Windows-a inteqrasiya etdi və faktiki bazarı ələ aldı. Misalçün hamımızın sevdiyi PowerPoint şirkət daxilində yaradılmamışdı.

Pabrai etiraf edir ki, o özü də investorların ən yaxşı praktikalarını — fond strukturlarını və kapital idarəetmə yanaşmalarını — kopyalayır (bu haqda yazmışdıq). Onun sözləri bir az provokativ səslənir:

İnnovatorları gözünüzdə şişirtməyin — sübut olunmuş modeli böyütməyi bacaranları axtarın.

📌 Yekun

Bununla kitabın qısa icmalını tamamlayırıq. Ümid edirik ki, sizdə maraq oyada bildik və kitabın orijinalını oxumaq istəyəcəksiniz

Mohnish Pabrai kitabının təhlilinə davam edirik (birinci hissə burdadır)

Qayda 4: Davamlı "xəndəklər" (moats) olan bizneslərə investisiya et 🏰

Pabrai Warren Buffett kimi «moats» deyəndə biznesin ətrafındakı davamlı rəqabət üstünlüklərini nəzərdə tutur. Bu baryerlər orta əsr qalasını qoruyan xəndək kimi şirkətin mənfəətini qoruyur.

Əsl Dhandho-investor sadəcə yaxşı şirkət axtarmır — o, rəqabətə dayanıqlı və bazardan sıxışdırılması demək olar ki, mümkün olmayan şirkətləri axtarır.

📌 Kitabda klassik bir neçə nümunə göstərilir — eyni anda həm güclü brendi, həm də aşağı maya dəyəri olan bizneslər.

Şirkət ya rəqiblərdən baha satma imkanı varsa (məsələn Apple), ya da hamıdan ucuz mal və xidmət təklif edirsə (Walmart), ikiqat üstünlük qazanır.

Pabrai aşağıdaki üstünlüklərə malik olan şirkətləri axtarır:

• tez təkrarlanması mümkün olmayan miqyasda olan biznes;
• onilliklər ərzində formalaşmış brend;
• şəbəkə effekti;
• unikal lisenziyalar və ya tənzimləmə üstünlüyü.

👉Və belə şirkəti ədalətli qiymətə tapanda dərhal hərəkətə keçir. Çünki möhtəşəm biznes üçün ədalətli qiymət ödəmək, zəif biznes üçün ucuz qiymət ödəməkdən daha yaxşıdır.

Qayda 5: “Nadir oyna, ancaq böyük oyna” 🎯

Pabrai-nin ən paradoksal prinsiplərindən biri — çox nadir hallarda investisiya etməkdir.

İnvestorların çoxu özlərini saxlaya bilmir və «nəsə etməliyəm» təzyiqi hiss etdikləri üçün həddindən artıq çox əməliyyat aparırlar. Heç nə etməyəndə özümüzü narahat hiss edirik. Amma Buffett-in dediyi kimi: bizə aktivliyə görə yox, düzgün qərarlara görə pul ödəyirlər 💡.

📌 Kitabda açıq şəkildə deyilir:

Uğur ehtimalı riskdən xeyli üstün olanda böyük investorlar böyük məbləğlərlə investisiya edirlər.

Pabrai Buffett-dən nümunə gətirir: elə dövrlər olub ki, o illərlə demək olar heç nə almayıb. Amma həqiqətən sərfəli imkan çıxan kimi — milyardlarla investisiya edib.

Məntiq sadədir:
• qazanmaq şansı yüksəkdirsə — “böyük oyna”;
• deyilsə — ümumiyyətlə oynama.

Qayda 6: Arbitrajdan istifadə et ⚖️

Pabrai-nin sevdiyi alətlərdən biri də arbitrajdır. Amma bu, klassik treyder arbitrajı (məsələn, eyni aktivin qiyməti London və New York birjalarında fərqli olması) deyil.
Burada daha geniş ideya var: qiymətin “real dəyərdən” ciddi fərqləndiyi vəziyyətləri tapmaq.

O, arbitrajı belə təsvir edir:

📌 risk minimaldır, nəticə isə demək olar ki, proqnozlaşdırılandır — çünki qiymət sonda mütləq dəyərə çatacaq 📈.

Belə hallar nadir olsa da, bazarda müşahidə olunur (elə ona görə əvvəlki qaydada "nadir oyna" 😉 deyilir)

📌 Növbəti postda bu kitabın son hissəsini izah edəcəyik.

Fevralın əvvəli Mohnish Pabrai simvolik bir addım atdı: o, Nyu-York Fond Birjasında öz ETF-ini işə saldı 📈. Bəziləri üçün bu, sadəcə növbəti birja məhsuludur. Amma Pabrai-ni uzun müddətdir izləyənlər üçün bu, onun artıq təxminən iyirmi ildir ardıcıl şəkildə müdafiə etdiyi və praktikada uğurla tətbiq etdiyi fəlsəfənin məntiqi davamıdır.
Bu fəlsəfə onun «The Dhandho Investor» əsərində ətraflı şəkildə izah olunur. Və bu gün, Pabrai-yə xas düşüncə tərzinin nədən ibarət olduğunu və niyə onun yanaşmasının qısa və anlaşılan dildə izah etmək üçün yaxşı fürsətdir 🙂.

«Dhandho» nədir?🤔

Dhandho sözü Hind mədəniyyətindən götürülüb. O, kitabda bunu belə izah edir:

Amma Pabrai-nin interpretasiyasında “Dhundho” istənilən biznes demək deyil.
Bu, riskin sistemli şəkildə minimuma endirildiyi, lakin potensial qazancın yüksək qaldığı fəaliyyətdir ⚖️.

Mohnish bu yanaşmanı bir cümlə ilə izah edir:

Daha sonra Pabrai kifayət qədər detallı şəkildə nə etdiyini izah edir.

Qayda 1. Mövcud işləyən bizneslərə investisiya et 🏭

Pabrai dərhal investisiya dünyasının yarısını kənara qoyur.

Startaplar, texnologiyalar, «yeni bazarlar» — bunlar gözəl səslənir, amma gələcək haqqında proqnoz tələb edir. Proqnozlar isə çox vaxtı səhv çıxır⚠️.

Dhandho-investor:
• artıq böhranlardan keçən,
• artıq pul qazanan,
• artıq biznes-modelin işlədiyini sübut edənləri seçir!

✨Əgər biznes 10–20 il ərzində işləyirsə və gəlir gətiribsə, onun birdən-birə boş bir şeyə çevrilmə ehtimalı xeyli aşağıdır.
Pabrai kəşf etmək istəmir. Çünkü bunun çətin (bəlkə də imkansız) olduğunu bilir.

Qayda 2. Sadə bizneslərə investisiya et 🧩

İkinci əsas filtr — sadəlikdir.

Əgər bir biznesi bir dəqiqəyə 10 yaşlı uşağa izah etmək mümkün deyilsə, bu, Dhandho-investor üçün pis namizəddir.
Pabrai:
• mürəkkəb maliyyə strukturlarından,
• texnoloji «qara qutular»dan,
• hər şeyin bir dahi məhsuldan asılı olduğu şirkətlərdən qəsdən uzaq durur.

Onun xoşuna gələnlər isə daha çox «sıxıcı» sahələrdir:
• sığorta,
• istehsal,
• distribusiya,
• təkrarlanan tələbi olan servis xidmətləri.

Niyə? 🤨

Çünki sadəliyi sındırmaq və məhv etmək çətindir.

Mürəkkəb bizneslər supergəlirlər gətirə bilər — amma onlardan gözləntilər yüksək olur və ideal icra tələb edir.

Qayda 3. Problemi olan sahələrdə problemi olan bizneslərə investisiya et 🔥

Və ən maraqlı hissə də məhz burada başlayır.

Pabrai başqalarının qaçdığı biznesləri sevir:

• «tənəzzüldə» olan sahələri,
• müvəqqəti problemləri olan şirkətləri,
• bazarın artıq silib atdığı biznesləri.

Ona görə vacib məqam: müvəqqəti problemlər - ölümcül deyil. Ancaq sahə böhran yaşadıqda, aktivlərin qiymətləri real dəyərindən aşağı düşür 📉. Məhz bu anda asimmetriya yaranır:

• Potensial zərər məhduddur (biznes artıq onsuzda «dibdədir»),
• Potensial qazanc isə böyükdür (Bir balaca düzəlsə bu artıq çox müsbət qarşılanacaq).

Bu, klassik Dhandho-dur:

Heads I win, tails I don’t lose much.

📌 Növbəti postlarda bu kitabın izahını davam edəcəyik.

Yanvarın sonu qiymətli metalların fəlakətli enişini müşahidə etdik. Gümüşün qiyməti bir gün ərzində 40%-ə qədər düşdü 😳. Amma bu gümüşün tarixindəki ən böyük eniş deyil. 27 yanvar 1980-ci ildə qiymət cəmi bir gün ərzində 50%-dən çox azalmışdı 📉.

1970-ci illərdə investorlar inflyasiya risklərindən və mürəkkəb geosiyasi vəziyyətdən ciddi şəkildə narahat idilər🌍🔥. Tanış səslənir? Bu, qiymətli metallara tələbi xeyli artırırdı. Amma bu günlərdən fərqli olaraq — yəni “silver” sözü olan hər bir maliyyə alətini almağa axışam minlərlə fərdi investor ordusu — o vaxt gümüşə tələbi bazarı monopoliyaya almağa çalışan cəmi iki nəfər qızışdırırdı.

Bunker və Herbert Hunt qardaşları — o dövrdə ən varlı ailələrdən birinin üzvləri idi. Gümüşün bahalaşacağını proqnozlaşdıraraq, böyük miqdarda mövqe aldılar🛡💰.

Onların strategiyası çox radikal idi: qardaşlar fiziki gümüşü və onun üzrə futures-ləri çox böyük həcmlərdə almağa başladılar və dünya bazarının əhəmiyyətli hissəsini ələ keçirməyə çalışdılar. Nəticədə:

• 1979-cu ilin əvvəlində təxminən $6 qiyməti olan gümüşün (bir troy unsiya üçün), 1980-ci ilin yanvarında rekord səviyyəyə ~$49–50-yə yüksəldi. Bu, bir il ərzində 700%-dən çox artım demək idi 🚀.

Qardaşlar təkcə öz vəsaitlərini deyil, həm də kənar investorların pullarını cəlb etdilər və iri kreditlər götürdülər.

Bir məqamda tənzimləyicilər bunun bazar üçün ciddi risk yaratdığını anladılar və zəmanət (margin) tələblərini artıraraq, birja qaydalarını (COMEX) sərtləşdirdilər ⚖️. Qardaşlar bu yeni öhdəlikləri yerinə yetirmək üçün gümüşü satmağa başladılar ki, bu da vəziyyəti daha da ağırlaşdırdı və bazarda panika yarandı 😱.

Cümə axşamı, 27 yanvar 1980-ci ildə, gün ərzində gümüşün qiyməti təxminən ~$21-dən $10.80-ə düşdü — bir ticarət günü ərzində 50%-dən çox eniş 📉 Həmin gün Silver Thursday (Gümüş cümə axşamı) adıyla tarixə düşdü.

Qardaşlar nəhəng zərərlər gördülər (təxminən $1.7 mlrd) və sonda müflis oldular.

Bu gün gümüşə marağın artması — bazarı monopoliyaya alma cəhdi ilə bağlı olmasa da — eyni fundamental drayverləri xatırladır: inflyasiya, valyuta üzərində təzyiq və geosiyasi qeyri-müəyyənlik 🌐. Bu da göstərir ki, maliyyə bazarlarının tarixləri tez-tez təkrarlanır, sadəcə yeni kontekstdə ⚠️📊.

Məşhur investorların müsahibələrində tez-tez belə bir ifadə eşidirik: “Əla şirkət al və uzun müddət saxla.” Çox gözəl səslənir. Bəs o əla şirkəti necə tapım?

1990-cı illərin sonunda Stanford Graduate School of Business professoru Joseph Piotroski bu suala cavab verməyə çalışıb. Və biznesin maliyyə sağlamlığını ölçmək üçün Piotroski F-Score adlı model təklif etdi.

👨‍🏫 Joseph Piotroski — mühasibat uçotu üzrə professor olub. Maliyyə hesabatlarından istifadə etməklə səhmlərin necə daha düzgün seçilə biləcəyini araşdırıb.
Piotroski, treyder və ya fond meneceri deyildi — onun modeli akademik tədqiqatın nəticəsi idi. Piotroski öz işində şirkətin maliyyə baxımından yaxşılaşdığını göstərən 9 meyar müəyyənləşdirdi.

Onun modeli çox sadədir.

Hər bir meyar üçün:

• ✅ 1 bal, əgər şərt yerinə yetirilirsə

• ❌ 0 bal, əgər yerinə yetirilmirsə

Yekun F-Score — bu balların cəmidir.

F-Score meyarları 📊

🟢 1. Profitability — (ümumi 4 bal)

1️⃣ Şirkət mənfəəti

Net Income > 0

2️⃣ Əməliyyat pul axını

Operating Cash Flow > 0

3️⃣ Return On Assets keçən ilə görə yaxşılaşıb mı?

Cari ilin ROA > əvvəlki ilin ROA .

(ROA = Net Income / Total Assets)

4️⃣ Pul axını mənfəətdən yüksəkdir mi?

Operating Cash Flow > Net Income.

👉 Yani şirkət real (sadəcə kağızda yox) mənfəət qazanır!

🔵 2. Financial Stability — (ümumi 3 bal)

5️⃣ Borc yükü azalıb mı?

Long-Term Debt / Total Assets nisbəti ötən illə müqayisədə aşağıdır.

6️⃣ Likvidlik artıb mı?

Current Assets / Current Liabilities nisbəti keçən ilə görə yüksəlib.

7️⃣ Yeni səhmlər buraxılmayıb

Tədavüldə olan səhm sayısı artmayıb mı.

👉 Yani şirkət problemləri borc və ya səhmlərin buraxılması ilə həll etmir.

🔷 3. Operating Efficiency — ümumi 2 bal

8️⃣ Gross Margin artıb mı?

Gross Profit / Sales göstəricisi əvvəlki ildən yüksəkdir.

9️⃣ Asset Turnover artıb mı?

Sales / Total Assets göstəricisi yaxşılaşıb.

👉 Biznes daha effektiv işləməyə başlayıb.

Bu sualların cavablarına görə şirkətlər aşağıdaki kateqoriyalara bölünür🎯

• 8–9 bal — maliyyə baxımından güclü şirkət

• 6–7 bal — orta səviyyədən yuxarı

• 4–5 bal — neytral

• 0–3 bal — şirkətdə ciddi risklər var

📉 Orijinal tədqiqatda Piotroski modeli bütün bazara deyil, yalnız aşağı P/B (price-to-book) göstəricisinə malik şirkətlərə tətbiq etmişdi. Yani ilkin bir filtr istifadə edirdi və bazar tərəfindən ucuz qiymətləndirilən biznesləri seçirdi.

Və yalnız bundan sonra onların maliyyə keyfiyyətini F-Score ilə yoxlayırdı.

Portfel necə idarə olunurdu?🔄

Orijinal yanaşmada:

• F-Score ildə bir dəfə hesablanırdı

• yalnız illik maliyyə hesabatları istifadə olunurdu

• portfel 12 ay saxlanılırdı

• sonra yenidən qiymətləndirilirdi

Orijinal backtest nəticələri 📈

1976–1996 dövründə:

• aşağı P/B olan şirkətlər seçildi

• onların içindən F-Score ≥ 8 olanlar ayrıldı

• portfel illik əsasda saxlanıldı

Nəticə:

👉 təxminən +23% illik gəlir, bazardan xeyli yüksək.

⚠️Bu metodun zəif tərəfləri də var:

• ❌ growth və tech şirkətlər üçün zəif işləyə bilər
• ❌ banklar və maliyyə sektoru üçün uyğun deyil
• ❌ gələcək artımı proqnozlaşdırmır
• ❌ giriş vaxtını göstərmir

Yani bu model hazır investisiya strategiyası yox, keyfiyyət yoxlama mexanizmidir.

Müasir variasiyalar və testlər 🧪

Bu gün F-Score müxtəlif düzəlişlərlə istifadə olunur:

• 📆 İllik yerinə kvartallıq rebalans.
• 🔗 Altman Z-Score və Ohlson O-Score ilə birlikdə (bu göstəricilər şirkətin kredit ödəmə gücünün ölçülməsi üçün istifadə olunur)
• 📈 Başqa factor-lar da əlavə olunur (məs. şirkətin ölçüsü)

Bu yanaşmalar bəzən gəliri azaltsa da, risk və drawdown göstəricilərini yaxşılaşdırır. Ancaq yenə də müstəqil testlər göstərir ki model aktuallığını qoruyur.

Ümumi nəticə 🧩

Piotroski F-Score — biznes üçün illik tibbi müayinəyə bənzəyir 🩺 Onu hər ay etmək mənasızdır. Amma ildə bir dəfə və ya rübdə bir dəfə yoxlamaq — məntiqlidir.

Onun əsas gücü — pis ssenariləri erkən mərhələdə kənarlaşdırmaqdır. Və məhz buna görə hələ də aktualdır.

Maliyyə hesabatlarını anlamayan, DCF modelləri hazırlamayan, şirkət rəhbərliyi ilə görüşməyən və iqtisadiyyatın “hara gedəcəyini” təxmin etməyə çalışmayan bir investoru təsəvvür edin. Amma buna baxmayaraq, bu investor on illər ərzində orta hesabla ildə təxminən 66% gəlir əldə edib.

Bu insanın adı Jim Simons-dur.

📐 Riyaziyyatçı, Wall Street-ə yad olan adam

Simons maliyyəçi deyildi, o, elmlə məşğul olan riyaziyyatçı idi. Hələ 23 yaşında PhD dərəcəsini aldı. Soyuq müharibə dövründə kriptoanalitik kimi işləyirdi (kriptovalyuta ilə qarışdırmayın). Amma Vyetnam müharibəsini tənqid etdiyinə görə işdən çıxarıldı.
O, müasir riyaziyyatın fundamental işlərindən biri olan Çerna—Simons nəzəriyyəsinin müəlliflərindən biri oldu.
30 yaşında isə Stony Brook Universitetinin Riyaziyyat fakültəsinə rəhbərlik etdi.

Simons həmişə zəngin olmağı istəyirdi və nəticədə maliyyə bazarları ilə tanış olur.

Ancaq “Hansı şirkət az qiymətləndirilib?”, “İqtisadiyyatda nə olacaq?”, “Bazar haraya gedəcək?” kimi suallar onu ümumiyyətlə maraqlandırmırdı.

O başqa suala cavab axtarırdı:

«Bazar qiymətlərində insanların görmədiyi ancaq kompüterin müəyyən edə biləcəyi, təkrarlanan statistik qanuna uyğunluqlar varmı?»

1980-ci illərin sonunda Simons Renaissance Technologies şirkətini və onun əsas məhsulu olan Medallion fondunu yaratdı.

Simons əvvəlcə qrafiklərin texniki analizindən başladı. Amma çox tez anladı ki, bu falçılıqdır və doğru yol deyil.

Daha sonra statistik metodlardan istifadə edərək böyük məlumat dəstlərindən siqnallar çıxarmağa çalışdı.
Təbii ki zamanla strategiyalar köhnəlirdilər və siqnal yox olanda, onu kədərlənmədən çıxararaq yeni modellər gəliştirirdi.
Nəticədə fond minlərlə əməliyyat həyata keçirir, mövqeləri dəqiqələrdən günlərə qədər saxlayır və emosiyaları tamamilə kənarda qoyur.
Əlbəttə, bu böyük məlumat bazası olmadan mümkün olmazdı.
Renaissance Technologies ölçülə bilən hər şeyi toplamağa çalışırdı: bazar məlumatları, bazarlar arasındakı əlaqələr və hətta hava məlumatları kimi qeyri-adi məlumatlar da daxil idi.
Nəticədə fond komissiyalardan əvvəl ildə təxminən 66% qazanc əldə edirdi.
Fond o qədər uğurlu oldu ki, yeni investorlar üçün bağlandı və yalnız şirkət əməkdaşları qaldı.

Bildiyiniz kimi məşhur Warren Buffett və Charlie Munger həyat boyu bazar proqnozlarına və mürəkkəb modellərə skeptik yanaşıblar. Amma onlar üçün Simons istisna idi.
Çıxışların birində Buffett onu açıq şəkildə öz dövrünün ən böyük investoru adlandırmışdı.

Amma bütün bunlara baxmayaraq, Jim Simons motivasiya kitablarının romantik qəhrəmanı deyil 😈.

Vergilərdən yayınmaq üçün Renaissance uzun illər mürəkkəb hüquqi quruluşdan istifadə edərək, qısa müddətli ticarət gəlirlərini uzun müddətli gəlir kimi göstərməyə çalışdı. Rəsmi olaraq hər şey qanun çərçivəsində görünsə də, əslində boşluqlardan istifadə edirdilər. Şirkət bunu qəbul etməsə də, məsələni uzadmadan razılaşma ilə həll etdi. Nəticədə Renaissance milyardlarla dollar əlavə ödəniş və cərimə ödəyib.

Jim həmçinin işçilərini çox sərt nəzarət edirdi. Hər kəsi sərt şərtləri imzalamağa məcbur edirdi və şirkət sirlərini açıqlayanda məhkəməyə verməklə hədələyirdi.

⚖️ İkili nəticə

Onun metodlarının ədalətli olub-olmaması barədə mübahisə etmək olar. Kimsə onu tənqid edir. Müdafiə edənlər də çoxdur. Amma bir fakt ortadadır:
Sərt metodlar və vergi skandalları nəzərə alınsa da, Simons bazar qarşısında intellektual miqyası ilə müzakirəsiz bir fiqur olaraq qalacaq.